Trok de AIVD te zware conclusies?

Haga Lyceum Kamerleden wilden het Haga Lyceum sluiten. Maar klopte de AIVD-informatie wel? De toezichtscommissie gaat het onderzoeken.

HetCornelius Haga Lyceum in Amsterdam.
HetCornelius Haga Lyceum in Amsterdam. Foto Olivier Middendorp

Zelden leek de Tweede Kamer zó eensgezind dat de overheid moest ingrijpen als tijdens een debat begin maart. Van links tot rechts, van socialisten tot liberalen: vrijwel alle partijen vonden dat minister Arie Slob (Onderwijs, ChristenUnie) meer moest doen tegen het Amsterdamse Cornelius Haga Lyceum. Kort daarvoor was uit AIVD-informatie gebleken dat die islamitische middelbare school onder invloed stond van salafisten en zelfs banden zou onderhouden met Tsjetsjeense terroristen. De dienst waarschuwde voor ‘anti-democratische invloeden’ op de school.

„Waarom kan de overheid wel drugspanden sluiten, maar niet een school waar kinderen met dit soort gif worden geïndoctrineerd?”, vroeg bijvoorbeeld VVD’er Rudmer Heerema zich af. SP’er Jasper van Dijk vond het frustrerend: „Zo veel misstanden en dan met lege handen staan.”

Want de school sluiten vanwege de ‘signalen’ van vermeende salafistische beïnvloeding, dat kon niet – de grondwettelijk vastgelegde vrijheid van onderwijs voorkwam dat. Dan moesten er maar grondslagen gevonden worden, vonden veel partijen, desnoods moest het grondwetsartikel maar geschrapt worden. „Als het welzijn van de leerlingen in het geding komt, zoek ik de randen op”, zei PvdA-leider Lodewijk Asscher.

Onderzoek naar ‘verstoringsactie’

Spraken ze voor hun beurt, op basis van onjuiste informatie? Woensdag werd bekend dat de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) de informatie van de AIVD die tot zoveel woede in de Kamer leidde gaat onderzoeken. Was het ‘proportioneel’ en „in het belang van de nationale veiligheid” om een ambtsbericht over de vermeende beïnvloeding naar de gemeente Amsterdam en Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) te sturen?

Lees meer over de tactiek van de AIVD in de casus-Haga: AIVD-actie tegen het Cornelius Haga Lyceum wekt weerstand

Ook gaat de commissie onderzoeken of de AIVD wel voldoende bewijzen had voor de felle claims en waarschuwingen. Het is bijzonder dat de commissie dit „specifieke geval” gaat onderzoeken, aldus CTIVD-secretaris Jantine Kervel-de Goei. Meestal onderzoekt het bredere ontwikkelingen binnen het inlichtingenwerk. Maar vanwege de „vragen die in de samenleving bij voortduring leven over onder meer de grondslag voor het handelen van de AIVD jegens de school en de juistheid van de gegevens die de dienst heeft verstrekt”, stelt de commissie dit onderzoek in, aldus CTIVD-voorzitter Harm Brouwer in een brief aan de Tweede Kamer.

Het onderzoek is begrijpelijk. De AIVD-informatie had veel invloed op het politieke en maatschappelijke debat. Politici uitten zich fel; ouders van leerlingen ook, maar dan ter verdediging van de school. Het komt bovendien zelden voor – voor zover bekend – dat een inlichtingendienst op deze manier intervenieert in de samenleving.

De informatie werd geopenbaard door de NCTV, op verzoek van de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema. Ouders van toekomstige leerlingen moesten ‘gewaarschuwd’ worden. Volgens Paul Abels, hoge ambtenaar bij de NCTV en bijzonder hoogleraar Inlichtingenstudies, ging het dan ook om een bewuste ‘verstoringsactie’, zei hij vorige maand op een bijeenkomst in Leiden. „Dat wil zeggen dat de dienst met zijn informatie het gedrag van anderen probeert te beïnvloeden.”

‘AIVD-informatie stigmatiserend’

Maar vorige maand bleek juist uit een nieuw rapport van de Onderwijsinspectie dat er geen sprake zou zijn van zorgwekkende salafistische invloeden – overigens wel van (financieel) wanbestuur. De AIVD en inspectie hebben andere onderzoeksmethoden en toegang tot andere bronnen. Inmiddels werkt de inspectie aan een nieuw rapport, nadat beelden uitlekten van een docent van de school die een speech van een omstreden prediker toonde aan zijn leerlingen.

Reageerde de Tweede Kamer dan ook té fel, toen begin maart van minister Slob bijna werd geëist maar een wettelijke grondslag te vinden om de school te sluiten? Islamitische organisaties vonden dat de gepubliceerde AIVD-informatie islamitisch onderwijs „stigmatiseerden”. De „vage beschuldigingen” zouden zulk onderwijs onterecht verdacht maken en moslims wantrouwiger maken tegenover de overheid.

Lees meer over het ongepubliceerde rapport van de Onderwijsinspectie: financieel wanbeheer bij Haga, maar geen belemmering integratie

Als uit het CTIVD-onderzoek blijkt dat de AIVD daadwerkelijk te gemakkelijk te zware conclusies trok, dwingt dat ook Kamerleden tot zelfreflectie. Lieten ze zich, wellicht uit opportunisme, te gemakkelijk leiden door de AIVD-informatie, om vervolgens, eveneens uit opportunisme, het wettelijk (nog) onmogelijke eisen? In dat geval lijkt het Kamerdebat van maart inderdaad meegewerkt te hebben aan een ‘stigmatisering’ die veel politici juist zeggen te willen bestrijden.

Dat zal blijken als de CTIVD naar verwachting in oktober de conclusies van het „kortdurend rechtmatigheidsonderzoek” naar het handelen van de AIVD publiceert. Tussen de Amsterdamse school en de Onderwijsinspectie loopt nog een rechtszaak over het zeer kritische, recente rapport over wanbestuur. Voor het nieuwe schooljaar hebben zich 135 nieuwe leerlingen aangemeld. Een recordaantal.

Correctie (4 juli 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond dat Paul Abels hoge ambtenaar bij de AIVD is. Dat klopt niet: hij werkt bij de NCTV.