Opinie

Het kabinet had schade voor Máxima moeten voorkomen

Ministeriële verantwoordelijkheid

Commentaar

Is koningin Máxima „een beetje dom” geweest door een ontmoeting te hebben met de Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman? Dat is wel het internationale beeld dat na de G20-top in Osaka bleef hangen. Immers, VN-rapporteur Agnes Callamard had twee dagen voordat Máxima zich liet fotograferen met de kroonprins in een uitgebreide rapportage naar eigen zeggen „geloofwaardig bewijs” gepresenteerd dat Salman samen met andere hoge Saoedische functionarissen verantwoordelijk was voor de moord op de dissidente Saoedische journalist Jamal Khashoggi. Die werd in oktober bij een bezoek aan het Saoedische consulaat in Istanbul gedood en waarschijnlijk in stukken gezaagd. Het VN-rapport spreekt van een „gruwelijke buitengerechtelijke executie”. Callamard heeft terecht opgeroepen tot een internationaal gerechtelijk onderzoek naar de toedracht van de moord en de rol die de Saoedische kroonprins daarbij heeft gespeeld.

De speciale VN-gezant heeft ook uitgehaald naar de Nederlandse koningin. Die had volgens haar de plicht om zich in haar onderhoud met Mohammed bin Salman uit te spreken over de moord. Callamard heeft in zijn algemeenheid gelijk als zij stelt dat zwijgen bijdraagt aan straffeloosheid voor meedogenloze autocraten. Alleen, zich uitspreken over mensenrechtenschendingen is nu net een van de zaken die Máxima niet kan doen. Of ze nu in haar rol is als speciaal gezant voor de VN inzake ‘inclusieve financiering’ of niet. Zij is onder alle omstandigheden de koningin die optreedt onder ministeriële verantwoordelijkheid.

Het zijn dan ook minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken, VVD) en premier Mark Rutte (VVD) die in deze kwestie méér dan een beetje dom zijn geweest. Zij zijn ervoor verantwoordelijk dat de koningin in opspraak is geraakt. Terwijl het juist hun taak is het staatshoofd en diens familie daartegen te beschermen. Zij hadden de ontmoeting met Mohammed bin Salman nooit moeten laten doorgaan, en zeker niet pal na de publicatie van het VN-rapport.

De ministers Sigrid Kaag (Buitenlandse Handel, D66) en Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) bliezen een bezoek aan Saoedi-Arabië afgelopen najaar na de moord op Khashoggi nog af. Nederland heeft daardoor geen pakje boter minder verkocht aan de Saoedi’s. Maar dezelfde voorzichtigheid was zeker op zijn plaats geweest in het geval van de ontmoeting tussen koningin Máxima en de kroonprins. Buitenlandse Zaken is op zijn minst grenzeloos naïef geweest als daar de gedachte was dat de kwestie niet zou worden opgemerkt.

Terecht viel de hele Tweede Kamer – behalve de regeringspartij VVD – over het optreden van het kabinet. De verdediging van minister Blok was dat juist het omgooien van de agenda van de koningin zou worden uitgelegd als een politieke daad en dat om die reden besloten was Máxima haar ding te laten doen als VN-gezant. Blok hield aan die in beton gegoten smoes het hele debat vast. De minister verdiende eigenlijk een motie van wantrouwen, maar de Tweede Kamer is met dat soort harde politieke oordelen altijd voorzichtig in de buurt van het Koninklijk Huis.

Slotsom is dat Máxima schade heeft opgelopen door de verkeerde politieke inschatting van Rutte en Blok. De hybride staatsrechtelijke constructie rond de monarchie, met koninklijke onschendbaarheid en ministeriële verantwoordelijkheid, leidt tot dit geschipper.

Blok had de schade voor de koningin kunnen beperken door zelf zijn verantwoordelijkheid te nemen. Dat is het verschil tussen een politicus en een staatsman. Blok koos ervoor nog een tijdje politicus zijn.