Dwarsliggers zijn nog niet van Timmermans af

EU-benoemingen Oostelijke EU-lidstaten zeggen Timmermans eigenhandig te hebben verslagen. Maar ze liftten mee op ander ongenoegen. En hun invloed neemt eerder af dan toe.

De leiders van de Visegradgroep (Tsjechië, Polen, Hongarije en Slowakije) op een rijtje.
De leiders van de Visegradgroep (Tsjechië, Polen, Hongarije en Slowakije) op een rijtje. Foto AP

De Poolse staatstelevisie kraait victorie. „Pools succes, Timmermans’ nederlaag”, zo werd het nieuws uit Brussel aangekondigd dat niet Frans Timmermans maar Ursula von der Leyen is voorgedragen als voorzitter van de Europese Commissie. De publieke omroep TVP, die de afgelopen jaren is getransformeerd tot propaganda-apparaat van regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS), volgde braaf de lezing dat het de oostelijke lidstaten zijn geweest die Timmermans’ ambitie verijdelden. De zogenoemde Visegradgroep (V4), bestaande uit Polen, Hongarije, Tsjechië en Slowakije, zou een onoverkomelijke blokkade hebben opgeworpen tegen hun Nederlandse nemesis.

Lees ook: Het polderen in de EU werd toch weer handjeklap

Als Eurocommissaris was Frans Timmermans de afgelopen jaren immers degene die namens ‘Brussel’ de confrontatie zocht met landen die hun democratie, rechtsstaat en mensenrechten ondergraven. Met name Polen en Hongarije, waar de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht en media onder zware druk staan, hebben het moeten ontgelden. Nu waren zij aan zet.

Penvoerder van het narratief dat de V4 bepalend én wraakzuchtig was, is Zoltan Kovacs, de internationale woordvoerder van Victor Orbán. De Visegradlanden „hebben opnieuw onze groeiende kracht en invloed op de koers van de EU aangetoond”, twitterde hij direct na de Brusselse benoemingenveldslag. „Na het verslaan van Weber hebben de V4-premiers ook Timmermans omvergekegeld.”

Christen-democratische familie

Manfred Weber, de Spitzenkandidat van de Europese Volkspartij (EVP), de christen-democratische familie in het Europees Parlement, was eerder gehavend uit een conflict met de Hongaarse premier gekomen. De EVP schorste Orbáns Fideszpartij dit voorjaar. Maar een bezoek dat Weber in maart bracht aan Boedapest toonde wie de slimmere politicus is en beschadigde Webers toch al zwakke positie.

Deze Pools-Hongaarse versie van de werkelijkheid kreeg bijval van Martin Schulz, oud-leider van de Duitse sociaaldemocraten. Hij noemde de benoeming van zijn „zwakke” landgenote Von der Leyen en het om zeep helpen van het parlementaire spitsensysteem „een overwinning voor Orbán & co”.

De vraag is echter of de V4 wel de rol speelden die ze zichzelf aanmeten. En vooral of de Midden-Europese leiders met hun opstelling niet meer verloren hebben dan gewonnen.

Meegelift met de EVP

Het triomfalisme van de Polen en Hongaren vergroot in ieder geval de toch al bestaande irritatie bij veel andere lidstaten. De Visegradgroep, een historisch handelsverband dat tijdens de migratiecrisis van 2015 nieuw leven werd ingeblazen, had bovendien weinig werkelijke invloed op de banencarrousel. De landen hadden aangekondigd met gezamenlijke kandidaten voor de belangrijkste posten te komen, maar dat liep nergens op uit. En vetorecht bestaat bij dergelijke benoemingen nu eenmaal niet. Wat de vier vooral hadden, was mazzel.

Sinds vorig jaar heeft Italië, een van de grondleggers van de EU en een relatief groot land, een populistische regering. En ook de leiders van Roemenië en Bulgarije zijn geen fan van Frans – rule of law – Timmermans. Dit vergrootte de weerstand tegen hem aan de tafel van regeringsleiders.

De werkelijke meevaller was een nieuw conflict binnen de EVP. Nadat onder leiding van Angela Merkel een compromis bekokstoofd was waarin sociaal-democraat Timmermans de hoogste Europese post zou krijgen, begon haar eigen EVP te muiten. De christen-democraten konden het niet verkroppen dat de grootste partij in het Europees Parlement niet de Commissievoorzitter zou leveren. Orbán speelde daar handig op in door een brief te publiceren waarin hij, zich bewust van zijn schorsing, de club toch wilde behoeden voor een „vernedering” en de „serieuze en historische fout” om het leiderschap uit handen te geven aan de linkse Timmermans.

Met de klok mee (vanaf links): de Poolse premier Mateusz Morawiecki, de Slowaakse premier Peter Pellegrini, de Hongaarse premier Viktor Orbán en de Tsjechische premier Andrej Babis tijdens een informele bijeenkomst van de leiders van de Visegrad Group. Foto EPA

Onder curatele

Geen van de Visegradpremiers heeft iets te vertellen in de EVP. Orbán hoort er formeel nog bij, maar hij staat onder curatele. De Poolse PiS-partij van Mateusz Morawiecki domineert de conservatief-eurosceptische Europese Conservatieven en Hervormers (ECH). Andrej Babis, die in Tsjechië onder vuur ligt vanwege corruptie, zit bij Renew Europe, de nieuwe liberale club onder leiding van Emmanuel Macron. De Slovaak Peter Pellegrini is zelfs een sociaal-democraat. Wat zij handig deden was meeliften met de EVP-verzetsbus. En toen die bus Timmermans eenmaal had overreden, stapten de vier uit, zwaaiden met hun vlaggetje en riepen dat zij achter het stuur gezeten hadden.

Die boodschap was overigens vooral bedoeld voor binnenlandse consumptie: Polen kiest dit najaar een nieuw parlement en Hongarije houdt lokale verkiezingen. Aanschoppen tegen de Brusselse elite in het algemeen en Timmermans in het bijzonder, is ook campagneretoriek.

Zelf met lege handen

Maar hun triomfalisme ten spijt, blijven de oostelijke lidstaten in het Europese spel met lege handen achter. Geen van hen is een zware post beloofd voor de komende periode. Sterker nog, een adhoc-alliantie met de Bulgaarse premier en christen-democraat Bojko Borissov liep op niets uit. Hij liet de kandidatuur van Wereldbank-ceo Kristalina Georgieva voor de Europese Raad sneuvelen en schoof de Bulgaarse socialist Sergei Stanisjev naar voren als voorzitter van het Europees Parlement, om Timmermans te ondermijnen. Dit wekte zoveel woede bij de rest van de sociaal-democraten dat ook Bulgarije nu nergens meer aanspraak op kan maken. Van groeiende kracht en invloed op de richting van de EU is geen enkele sprake.

Ten slotte is het maar de vraag hoe zachtzinnig een Europese Commissie onder Von der Leyens voorzitterschap met Polen en Hongarije om zal gaan. Ten eerste is zij een zelfverklaard Eurofederalist die de macht en slagkracht van de Unie wil uitbreiden ten koste van soevereiniteit van de lidstaten. Iets wat de Visegradlanden verafschuwen. En vanwege haar onervarenheid in Brussel zal ze zwaar leunen op haar meest ervaren vicevoorzitter: Timmermans. De kans is groot dat hij rechtsstaatsondermijning in zijn portefeuille houdt. En waar Timmermans als hij de hoogste post had gekregen, zijn toon had moeten matigen, is daar nu weinig aanleiding voor.

Hoe gaat het verdelen van Europese topfuncties in zijn werk? René Moerland vertelt hoe dat gaat in onze podcast NRC Vandaag.