Ricky Gervais in Londen, 2014.

EPA / Hannah McKay

Ricky Gervais is de man die alles kan (behalve zingen)

Ricky Gervais (58) doet net alsof hij niets doet. Maar daarvoor is zijn werk te veelomvattend, en te sterk. Zie zijn series The Office en After Life, maar ook zijn soloshows. Deze week gaat zijn nieuwe, Supernature, in Nederland in première.

Ricky Gervais kan bijna alles en heeft daarmee behalve roem – hij geldt als de meest invloedrijke comedian ter wereld – héél veel awards en een kapitaal bij elkaar verdiend. Alleen al voor zijn laatste Netflix-show ontving hij 40 miljoen dollar, hij is een van de bestbetaalde acteurs ter wereld. Zelf zegt hij dat het snel went, puissant rijk zijn, en koketteert hij met het feit dat-ie daarvoor slechts een paar uurtjes per dag werkt, die hij dan ook nog onderbreekt voor een uitgebreide lunch. Zijn cv is echter zo indrukwekkend dat dit een leugentje om bestwil moet zijn. Alleen al de afgelopen twintig jaar was hij het brein achter de hitserie The Office, maakte hij een serie van drie podcasts The Ricky Gervais Show met een wereldrecord aan luisteraars, kwam hij met het zwartgallige After Life en ontwikkelde hij twee shows voor het theater en (exclusief) Netflix.

In zijn vorige soloshow Humanity ging hij van start zoals alleen Ricky Gervais van start kan gaan. Hij toverde zijn allerliefste grijns tevoorschijn tijdens de enthousiaste ontvangst door zijn publiek. „Wow…. hey… now”, leek hij er alleen nog maar uit te krijgen. Om vervolgens de genadeklap te geven: „Shut the fuck up!” Gervais heeft een moeizame relatie met roem, zoveel is zeker, maar het is ook zijn belangrijkste inspiratiebron, Humanity is erop gebaseerd. In de opvolger Supernature die dit weekend in Nederland in première gaat, wil hij het naar eigen zeggen hebben over ‘de absurditeit van achterdocht, magie en alle ongefundeerde overtuigingen’. Gervais is overtuigd atheïst en humanist, strijdt voor diervriendelijkheid en seksuele vrijheid en heeft een broertje dood aan religie of dogmatiek. In de roemruchte documentaire The Unbelievers uit 2013 verklaarden bekende wetenschappers en kunstenaars, onder wie Ricky Gervais, zich solidair met de makers, Richard Dawkins and Lawrence Krauss, en hun thema: een pleidooi voor voorrang aan rationalisme en wetenschap in plaats van religieuze en politieke overtuiging.

Ongevaarlijke gast / sadist

De kracht van Gervais zit ’m in de combinatie van zijn onweerstaanbare uitstraling – een iets mollige, vriendelijke, ongevaarlijke gast – en een doorgewinterde chagrijn die met sadistisch genoegen anderen (en zichzelf) genadeloos afstraft. Daarin vermijdt hij geen enkel heilig huisje, wat te prijzen valt in een tijd waarin zelfs cartoonisten van The New York Times de mond gesnoerd worden. Gervais, een Engelsman, lijdt niet aan de zelfcensuur die je vaak bij Amerikaanse comedians ziet.

Favoriet slachtoffer van de methode Gervais is momenteel Caitlyn Jenner, ooit bekend als voormalig tienkamper Bruce Jenner, die haar transitie van man naar vrouw tot op het bot uitventte, onder andere met de realityserie I am Cait. Dit nadat een eerder huwelijk, toen nog als man, nog maar een paar jaar daarvoor ook al live in beeld was gebracht in Keeping up with the Kardashians. Gervais ageert zeker niet tegen het transgenderisme, maar tegen de leegheid en hypocrisie van een leven in weelde en roem, een onderwerp dat in goede handen is bij de meester van de zelfspot. „I’m gonna be nice tonight. I’ve changed”, zegt Gervais met een ernstig gezicht, om eraan toe te voegen: „Not as much as Bruce Jenner obviously.”

Foto Hollandse Hoogte / Eyevine

Ricky Gervais ontving ooit een award vanwege zijn populariteit op sociale media, hij is daar de kampioen van the roast. Ook zijn vriendin Jane krijgt er in een milde versie van langs. Hij plaatst regelmatig foto’s en filmpjes van Jane die hij afschildert als een eenzame vrouw die het niet lukt om contact te krijgen. „Jane thought she’d made a new friend, but it was just her shadow.” In werkelijkheid is Jane Fallon een bestsellerauteur en al vanaf begin jaren tachtig tijdens hun studie aan de universiteit van Londen zijn vriendin. Niet echtgenote, want Gervais houdt niet van het instituut huwelijk, van kinderen hebben de twee vrijwillig afgezien omdat „de wereld al vol genoeg is”.

The Office in 2001 betekende de definitieve doorbraak van de nu 58-jarige Gervais. Slechts veertien afleveringen telde de BBC-serie, want Gervais „was tired of it”. Dat neemt niet weg dat voor het eerst in de geschiedenis een Britse serie een Golden Globe kreeg en er remakes over de hele wereld werden gemaakt. Met The Office ontpopte hij zich tot alleskunner: hij schreef, regisseerde en acteerde, voor zijn rol als David Brent ontving hij een Golden Globe voor beste acteur. Die David Brent is een schaamteloze narcist die lijdt aan zelfoverschatting, de belichaming van de boze, witte man die opgesloten zit op het kantoor waar hij general manager is. De rol is hem op het lijf geschreven.

Zenuwlachje

Een spin-off van The Office kwam in 2016 met speelfilm Life on the Road, waarin Dave Brent, nu iets ouder, probeert zijn kwakkelende rock-’n-rollcarrière van vroeger nieuw leven in te blazen. Dat dat niet lukt is van meet af aan duidelijk, Brent maakt vreselijke grappen en foute songteksten, kan niet zingen en heeft geen grammetje rock-’n-roll in zijn lijf. Wat hij wel heeft: een irritant zenuwlachje, een creditcard en een bord voor z’n kop. Drie weken neemt hij vrij van kantoor, hij is allang geen baas meer, en spreekt zijn pensioen aan om een tour met een peperdure bus te financieren. Dat hij uiteindelijk van zijn veel jongere bandleden zelf niet mee mag in die bus, zijn grote jongensdroom, is een bittere pil, maar dat betekent niet dat hij de hoop opgeeft. Nee, Luther Vandross verscheen als geest aan hem en sprak de woorden: ‘You have got what it takes and you owe it to the world’. En David Brent, een loser tot op het bot, wil dat maar al te graag geloven.

Dit jaar ging op Netflix After Life in première, een serie over Tony, een man van het type morsige journalist van middelbare leeftijd bij een lokaal sufferdje, die zijn vrouw aan borstkanker verliest en in een depressie belandt. De serie was nog geen drie weken te zien of er werd door Gervais op Twitter al een tweede seizoen aangekondigd. Het verbaast niet. In After Life durfde Gervais, de schrijver, regisseur en hoofdrolspeler van de serie, verder te gaan dan ooit. Het is een gitzwart relaas over dood, rouwverwerking en de nutteloosheid van het leven en toch weet Gervais met zijn zwartgallige humor licht en lucht te brengen. Hij daalt af in de krochten waar mensen niet graag verblijven, die van de eenzaamheid, maar brengt met zijn vlijmscherpe, vileine oneliners het schip dat leven heet toch weer op stoom.

Hiermee heeft Gervais zichzelf een dienst bewezen: hij is de diepte in gegaan en heeft daardoor voor zichzelf oneindig veel nieuwe kansen gecreëerd. En alhoewel een enkele meesmuil meent dat Gervais zelf steeds meer op de sombere Tony uit After Life lijkt, kan Gervais alleen maar lachen, bevrijd van het eenzijdige bestaan van een grappenmaker.

Is er iets wat wereldster, comedian, schrijver, acteur, regisseur en dierenactivist Ricky Gervais niet kan? Jazeker. Kijk maar naar zijn performance als leadzanger van het typisch Engelse newwavebandje Seona Dancing, dat het begin jaren tachtig tot alleen een hitje in de Filippijnen bracht. Een schuchtere jongen, herkenbaar als Gervais vanwege die grappige hoektandjes, met lang haar, matje in de nek, heel veel make-up en bovenal de onderkoelde uitstraling. Een uitgestreken smoel opzetten ging hem toen al goed af, van de droom popster te worden heeft hij goddank afscheid genomen.

Ricky Gervais: SuperNature. 5 en 6 juli in Afas Live in Amsterdam. Inl: rickygervais.com