Het polderen in de EU werd toch weer handjeklap

Analyse De Duitse verrassingskandidaat Ursula von der Leyen (CDU) is de beoogde nieuwe baas van de EU. Frans Timmermans (PvdA) blijft vicevoorzitter van de Europese Commissie.

Foto Olivier Hoslet

Premier Mark Rutte (VVD) ging voor „het hoogst haalbare”. En dat werd net niet de hoofdprijs: het voorzitterschap van de Europese Commissie. In plaats daarvan wordt Frans Timmermans opnieuw eerste vicevoorzitter. Nou ja, ditmaal moet de PvdA’er die prestigieuze baan wel delen met de Deense liberaal Margrethe Vestager, een van de andere superkandidaten voor de Europese topbanen.

Als het aan de regeringsleiders ligt, wordt Ursula von der Leyen (CDU) voorzitter van de Europese Commissie, als opvolger van Jean-Claude Juncker. Nu is zij minister van Defensie in Duitsland. Geen Spitzenkandidat, zoals Timmermans, die maandenlang in heel Europa campagne voerde voor zijn kandidatuur, maar een compromiskandidaat. Een keuze die symbool staat voor de oude politiek waarbij regeringsleiders de dienst uitmaken. Heeft Nederland daarmee verloren? Of toch ook gewonnen?

Dagenlang leek het voorzitterschap voor Timmermans binnen handbereik. Steeds werd zijn kandidatuur weggestopt, maar steeds kwam deze weer terug als enige valide variant. De meeste liberale en socialistische regeringsleiders in de Europese Raad, maar ook de Duitse bondskanselier Angela Merkel (CDU), zagen in hem de verpersoonlijking van de ambitie die de EU wil uitdragen als wereldspeler van formaat. Timmermans zou ook recht doen aan de relatief progressieve uitslag van de EU-verkiezingen in mei, ook al kwam Merkels eigen Europese Volkspartij (EVP) weer als grootste uit de verkiezingen.

Hoe gaat het verdelen van de Europese topfuncties in zijn werk? René Moerland vertelt hoe dat gaat in onze podcast NRC Vandaag.

Maar het verzet was gewoon te groot. In de eerste plaats uit Oost-Europese hoek. Hongarije en Polen zagen Timmermans totaal niet zitten vanwege zijn kruistocht tegen de uitholling van de rechtsstaat in die landen. De troostprijs die Timmermans nu krijgt, werd dinsdag dan ook gretig gevierd in die hoek. We hebben Timmermans „gewipt”, reageerde de woordvoerder van de Hongaarse premier Orbán triomfantelijk.

Na de bonte verkiezingsuitslag van mei zetten EU-leiders hun eerste schreden in polder-Europa. Doordat de traditionele dominantie van christen-democraten en socialisten was gebroken, moest er worden gezocht naar nieuwe samenwerkingsverbanden.

Maar de christen-democratische EVP voelde daar niks voor: de Commissievoorzitter moet van ons worden, want we zijn de grootste. De weerstand tegen Timmermans – in de EVP zitten veel Oost-Europese regeringsleiders – bood hét fundament om de kandidatuur van de Nederlander te slopen. En zo kreeg de oude machtspolitiek weer de overhand. Dat betekende het einde van polder-Europa én van Timmermans.

Campagne met risico’s

De Limburger is ver gekomen. Toen hij moest besluiten of hij zich zou kandideren voor het voorzitterschap lagen er twee keuzes op tafel: wachten totdat het liberale kabinet-Rutte III zich achter zijn kandidatuur zou scharen. Of: zelf het initiatief nemen. Hij koos voor het laatste, wist de Europese socialisten voor zich te winnen en werd hun ‘Spitzenkandidat’.

Wat volgde was een campagne waarbij hij inhoudelijk risico’s nam. Timmermans pleitte voor een Europees minimuminkomen en voor vergaande economische solidariteit, zaken waar het kabinet geen zin in heeft.

Hij beperkte zich niet tot campagne voeren in Nederland, waar de kiezers zitten van wie hij het moest hebben, maar liet zich overal in Europa zien. Critici verwijten Timmermans ijdelheid en grenzeloze ambitie. Hoe dan ook: het werkte in Nederland en leverde de PvdA een verrassende verkiezingszege op.

Als eerste vicevoorzitter van de Commissie ging Timmermans de moeilijke dossiers niet uit de weg. Toen de Poolse regering zich waagde aan een hele rij politieke benoemingen in de rechtspraak, reageerde Timmermans met procedures om het Midden-Europese land weer in het gareel te krijgen. Het eindeloze touwtrekken, niet alleen met Polen, maar ook met Hongarije, leek in eerste instantie bar weinig op te leveren. Timmermans maakt er bovendien politieke vijanden mee.

Lees ook ons profiel van Ursula von der Leyen, de nieuwe baas van de Europese Unie

Nieuwssite Politico beschreef Timmermans in januari 2018 als „uitdovende ster” en verklaarde „Timmermania” voorbij.

Dat was voorbarig. Timmermans wist door te dringen tot in de finale, maar daarin moest de puzzel – de politiek acceptabele verdeling van de Europese topjobs – passen. En Timmermans paste niet: iets te uitgesproken, iets te veel politieke vijanden. En bovenal: een christen-democratische partij, die ondanks de veranderde verhoudingen in Europa Timmermans als progressievere kandidaat niet wilde accepteren.

Tot maandagochtend kon Timmermans rekenen op steun van liberalen, socialisten en groenen én van Merkel. „Ik dacht: we zijn er bijna”, zei Rutte. Maar de EVP maakte aan die gedachte een eind en stopte met polderen. „Een zege voor Orbán”, zei de Duitse sociaaldemocraat Martin Schulz, oud-voorzitter van het Europees Parlement, over de uitschakeling van Timmermans.

Aan Ursula von der Leyen de taak de harmonie te herstellen. De sfeer in het Europees Parlement, die haar nominatie over twee weken nog moet goedkeuren, is verpest nu het polderen toch weer handjeklap blijkt.

Update: Dit stuk is geactualiseerd op 3 juli 2019.