Voordracht Von der Leyen is gevoelig verlies voor europarlement

Banenbonanza Het Spitzen-systeem legde het bij de keuze voor Von der Leyen af tegen de macht van de regeringsleiders. De weerstand in het Europees Parlement is groot.

Ursula von der Leyen
Ursula von der Leyen EPA / Toms Kalnins

Het was „een zootje”, zei een hoge EU-functionaris na afloop van de marathontop over de verdeling van de Europese topbanen. En dat was het. Drie dagen lang hadden de regeringsleiders nodig om tot een uitkomst te komen, nadat een eerdere top hierover, twee weken geleden, was mislukt. Maar de wil om eruit te komen was groot. Zelfs als dat compromis lelijk zou worden.

Het goede nieuws: de Europese Raad van regeringsleiders stemde uiteindelijk unaniem in met de Duitse christen-democraat Ursula von der Leyen, nu nog minister van Defensie, als voorzitter van de Europese Commissie. Bijna unaniem althans: bondskanselier Angela Merkel onthield zich van stemming. Haar coalitiepartner SPD is boos dat hun politieke bloedverwant Frans Timmermans het op de valreep niet is geworden. Maar „persoonlijk” stond Merkel wel degelijk achter het bereikte compromis, zei de huidige Raadspresident Donald Tusk na afloop.

Dokter weg

Unaniem gekozen worden, dat zou Timmermans niet zijn gelukt. Hij had vooral in Oost-Europa te veel vijanden, met zijn inspanningen om de rechtstaat daar te beschermen. Premier Mark Rutte (VVD) noemde die opstelling van landen als Polen en Hongarije dinsdag „raar”. „Dan heb je een kwaal, en dan doe je de dokter weg?” Rutte kon uiteindelijk leven met het compromis - „Ursula heeft haar sporen verdiend” - maar waarschuwde Oost-Europa. Dat kan „er op rekenen dat de rule of law wordt uitgevoerd”.

Uiteindelijk waren er te veel christen-democratische premiers, onder wie veel Oost-Europese, die Timmermans een hak wilden zetten. Dat nadat hun eigen topkandidaat, de Duitser Manfred Weber, was geblokkeerd door andere leiders, de Franse president Macron voorop. „Het risico was te groot om Timmermans tijdens het proces ter stemming te brengen”, zei Rutte. Als Nederlandse premier had Rutte graag meer bereikt, maar als Europese liberaal mag hij niet klagen. Zijn politieke familie, Renew Europe (voorheen ALDE), kreeg in de banenbonanza de Europese Raad toegeschoven, het machtige gremium van regeringsleiders.

De Belgische demissionair premier Charles Michel mag die de komende tweeënhalf jaar gaan bestieren. Rutte heeft altijd ontkend zelf in de race te zijn voor die topjob, maar over een paar jaar, als het kabinet-Rutte III is volbracht, doemt de mogelijkheid op er alsnog een gooi naar te doen, zonder verwijten dat hij zijn coalitie in de steek laat.

Status quo

Het minder goede nieuws in het banenspel: de goedkeuring van Von der Leyen door het Europees Parlement is nog niet 100 procent zeker. De Europese groenen zeggen niet voor haar te zullen stemmen. Von der Leyen is te veel „status quo”, zegt Europarlementariër Bas Eickhout (GroenLinks) en te weinig de politieke vernieuwing die aan kiezers was beloofd. Ook de sociaal-democraten zijn allesbehalve overtuigd. „De Raad dacht: we pakken de regie”, zegt Europarlementariër Paul Tang (PvdA). „Maar dit gaat stranden in het parlement.”

Ook Iratxe García, de Spaanse leider van de Europese sociaal-democraten, noemde het resultaat „diep teleurstellend” en „onacceptabel” dat Timmermans is afgewezen omdat hij staat voor de rechtsstaat en Europese waarden. Binnen haar fractie bestaat veel ongenoegen over de rol van de Spaanse premier Pedro Sánchez. Timmermans liep zich tijdens de EU-verkiezingen het vuur uit de schoenen voor de socialist, maar Sánchez offerde hem in het eindspel op toen duidelijk werd dat landgenoot Josep Borrell chef van de Europese diplomatie kon worden (‘buitenlandcoördinator’).

In de institutionele machtsstrijd tussen parlement en regeringsleiders betekent Von der Leyens voordracht een gevoelige nederlaag voor het parlement. Het lanceerde vijf jaar terug het concept van ‘Spitzenkandidaten’, een soort EU-lijsttrekkers die publiekelijk zouden gaan strijden voor het voorzitterschap van de Europese Commissie. De benoeming van die toppost moest zo uit de achterkamertjes van de leiders worden gehaald.

Maar in het voorstel dat nu op tafel ligt, wordt geen enkele van de spitzen Commissievoorzitter. Regeringsleiders waren al nooit enthousiast over de spitzen-logica, zij bepalen liever zelf wie voorzitter wordt. Met Von der Leyen als kandidaat-voorzitter hebben zij het systeem zo goed als dood verklaard. Om het parlement niet compleet te schofferen, is afgesproken dat twee van de spitzen, Timmermans en de Deense Margrethe Vestager, onder de Duitse zullen dienen als „de hoogst geplaatste vicevoorzitters”.

Lees ook: Het polderen in de EU werd toch weer handjeklap

Weber met lege handen

De grootste politieke verliezer dinsdag was Manfred Weber. De leider van de EVP wilde net als Timmermans Commissievoorzitter worden, nam, toen dat niet lukte door het door Macron geleide verzet, genoegen met het voorzitterschap van het Europees Parlement, maar stond aan het eind met lege handen. Omdat er bij de verdeling van de posten ook rekening gehouden wordt met een balans tussen man-vrouw, oost-west en noord-zuid, spraken de leiders af dat het parlement naar een Oost-Europese socialist moest gaan. Maar dat voornemen staat nu al op losse schroeven. Bovendien: de volksvertegenwoordiging bepaalt zelf, woensdag, welke nieuwe voorzitter zij kiest. Weber had ook de pech dat Von der Leyen een Duitse is, en twee Duitsers op topposities is te veel.

Weber kondigde dinsdagavond aan zich niet te zullen kandideren als voorzitter. Hij sprak van een „teleurstellende dag voor ons als politici van een democratisch Europa”. Hij zei het te betreuren dat het spitzen-model niet is gevolgd. Maar hij verwelkomde de uitkomst van het Brusselse beraad. „Het voorzitterschap van de Commissie is in handen van christen-democraten gebleven.”

Wat Weber niet zei: de EVP speelde zelf de afgelopen week een sleutelrol in het om zeep helpen van het spitzenconcept. De christen-democraten waren zo gebrand op het binnenhalen van de Commissie, dat, toen dit met hun Weber niet lukte, zij het Timmermans ook niet gunden. Ze vochten elkaar de tent uit. Eickhout vindt dat ook de socialisten en liberalen het spel te hard hebben gespeeld door Weber meteen al „keihard” af te wijzen. „Dat heeft de sfeer verziekt. Webers EVP keerde zich net zo fel tegen Timmermans. Tegen die achtergrond roken de regeringsleiders hun kans om dan maar die hele spitzenlogica op te doeken.”

Buitenlandcoördinator

Josep Borrell Fontelles (72) maakt in zijn ‘tweede politieke leven’ op bijzondere wijze carrière. De geboren Catalaan krijgt alsnog een hoge internationale post en wordt de nieuwe commissaris voor het Buitenlands Beleid van de Europese Unie. En daarmee heeft Spanje eindelijk de topfunctie binnen Europa waar het zolang op aasde. De sociaal-democraat Borrell staat bekend als een uitgesproken ‘Europeaan’. Hij was vanaf 2004 al eens voorzitter van het Europees Parlement, een positie die de econoom 2,5 jaar zou vervullen. Borrell had toen al enkele decennia als nationaal politicus achter zich. Als lid van de PSOE begon hij eind jaren zeventig in het Madrileense plaatsje Majadahonda als wethouder en maakte daarna al snel de stap via de provincie naar de landelijke politiek. In de regering van Felipe González zou hij van 1991 tot 1996 minister van Publieke Werken en Milieu worden. Na een paar in de luwte maakte Borrell de afgelopen jaren een comeback als fel tegenstander van de Catalaanse onafhankelijkheid. Pedro Sánchez besloot hem in juni 2018 verrassend aan te stellen als zijn minister van Buitenlandse Zaken. Na de val van de regering werd Borrell wederom aangewezen om de Europese lijst aan te voeren.

Voorzitter Europese Raad

Als er iemand in de laatste vijf jaar zijn strepen in compromissen maken wel heeft behaald, is het aankomend voorzitter van de Europese Raad en demissionair Belgisch premier Charles Michel (43). De liberaal werd premier – de jongste ooit – terwijl zijn partij niet de grootste in de regering was. En dan moest het Mouvement Réformateur ook nog eens als enige de belangen van Franstalig België in de regering vertegenwoordigen. Dat taakje was wel weggelegd voor de man ‘die altijd zoekt naar oplossingen’, zo dachten de onderhandelaars. Charles Michel, zoon van oud-vicepremier en voormalig Eurocommissaris Louis Michel, heeft een degelijk en betrouwbaar imago. Hij strijkt niemand tegen de haren. Het leverde hem de naam van ‘handpop’ van de Vlaams-nationalistische coalitiepartner N-VA op. Maar zijn niet-polariserende stijl zorgde er wel voor dat de regering, die constant last had van interne ruzies en brandjes, bijna tot het einde toe overeind bleef. Tot december 2018, toen regeringspartijen met elkaar overhoop raakten over het VN-migratiepact. Premier Michel wilde tekenen, de N-VA niet. Dit keer, met Belgische verkiezingen in aantocht én zijn internationale aspiraties in het vizier, ging Michel niet overstag. De regering viel.

President Europese Centrale Bank

Voor de Europese Centrale Bank is het nogal wat: de instelling die in de eurozone de waarde van het geld bewaakt, krijgt een baas die zelf geen centrale bankier is. Christine Lagarde (63), huidig baas van het Internationaal Monetair Fonds (IMF), is door de EU-leiders genomineerd om de Italiaan Mario Draghi op te volgen als president van de ECB. De Française Lagarde leidde nooit eerder een nationale centrale bank, anders dan Draghi en zijn voorgangers Jean-Claude Trichet en Wim Duisenberg. Lagarde studeerde rechten en politicologie en werkte als advocaat bij de Amerikaanse firma Baker McKenzie. Later werd ze topvrouw van dit bedrijf. In 2005 verruilde Lagarde de advocatuur voor de politiek: ze werd minister in centrum-rechtse regeringen onder Chirac en Sarkozy. Helemaal onbeschadigd is ze niet uit die politieke periode gekomen. Toen Lagarde minister van Financiën was onder Sarkozy, greep ze niet in toen zakenman Bernard Tapie een enorme compensatie van ruim 400 miljoen euro kreeg van de Franse staat. Lagarde werd in 2016 door een rechter schuldig bevonden van nalatigheid in deze kwestie, maar kreeg geen straf opgelegd, waardoor ze verder kon bij het IMF.

Update: dit stuk is op 3 juli 2019 geactualiseerd.