De nieuwe baas van de Europese Unie

Politieke veteraan Ursula von der Leyen zit al 14 jaar in Duitse regeringen. Ze is kalm en streng. En als iedereen haar vraagt te stoppen, gaat ze dóór.

Ursula von der Leyen.
Ursula von der Leyen. Foto Michael Kappeler/DPA/ANP

Ze maakt altijd een kordaat-vriendelijke indruk en als het nodig is zoekt ze de confrontatie. Ursula von der Leyen is al jarenlang een van de steunpilaren van de Duitse christen-democratie, een van de vrouwen naast en achter Angela Merkel. Ze gold lang als een van de kroonprinsessen in de CDU en ze stond ook al eens op Berlijnse lijstjes met kandidaten voor het hoge ambt in Brussel.

Ze werd wel de op één na machtigste vrouw van Duitsland genoemd, nu is ze voorgedragen om, als eerste vrouw ooit, de Europese Commissie te leiden.

Von der Leyen (60), is sinds 2013 de eerste Duitse vrouwelijke minister van Defensie. Ze draait al veertien jaar mee in de bondsregering. In 2005 maakte ze haar debuut in de nationale politiek als minister van Gezinszaken. Op momenten dat Merkels CDU weer eens onder vuur lag en de Chefin zelf niet beschikbaar was, werd Von der Leyen naar voren geschoven om in talkshows de partijlijn te verdedigen. Dat deed ze kalm en gestreng.

Lees ook dit portret uit 2014 van Von der Leyen: De kroonprinses van Merkel

De jaren op Defensie leverden haar internationale ervaring op. Ministers van Defensie spelen een rol in de NAVO en ook op Europees vlak wordt de defensiesamenwerking de laatste jaren steeds inniger. In de kabinetsformatie van 2013 wees ze het aanbod om minister van gezondheidszorg te worden van de hand: ze wilde Defensie.

Op de jaarlijkse veiligheidsconferentie in München maakte Von der Leyen zich sterk voor Europese zelfstandigheid én voor het Atlantische bondgenootschap. Ze roemde er de samenwerking met de VS, maar verborg haar kritiek niet. In 2018 hekelde ze bijvoorbeeld bezuinigingen op diplomatie, ontwikkelingssamenwerking en internationale organisaties. Ze noemde de regering-Trump niet, maar iedereen in de zaal wist wie ze bedoelde.

Ook maakte ze er duidelijk dat Duitsland niet meer mag wegduiken als crisisdiplomatie gefaald heeft. Als zware internationale taken wachten, zei ze in 2017, mag de Duitse reflex niet meer zijn dat de Amerikaanse broer het wel zal oplossen.

Ondankbare taak

Tegelijk was het leiden van de Bundeswehr voor Von der Leyen een ondankbare taak. Het Duitse leger kampt met ernstige tekorten en slecht materieel en de minister werd op de vingers getikt voor mismanagement. De Duitse Rekenkamer stelde vast dat er geld werd verspild en dat gebreken verborgen werden gehouden. Ook werd veel geld uitgegeven aan externe adviseurs. De Bondsdag onderzoekt of bij twee grote opdrachten die het ministerie heeft gegund sprake was van nepotisme en opgeblazen budgetten. De speciale parlementaire toezichthouder voor het leger hekelde de bureaucratie en de beroerde staat van het materieel.

De kritiek op het leger verfde af op Von der Leyen. Slechts een kwart van de Duitsers zeiden dit voorjaar Von der Leyen geschikt te vinden als manager om de Bundeswehr te saneren. Ze verdedigde zich door erop te wijzen dat het tijd en geld kost om een organisatie te moderniseren waar vijfentwintig jaar op bezuinigd werd.

Mede onder druk van president Trump zijn ook in Duitsland de afgelopen jaren de uitgaven voor de krijgsmacht omhoog geschoten. Maar, net als Nederland, haalt Duitsland de uitgavennorm van de NAVO bij lange na niet.

Ursula von der Leyen stamt uit een politiek geslacht uit deelstaat Nedersaksen. Haar vader Ernst Albrecht was er minister-president. Geboren werd ze in Brussel, waar ze tot haar dertiende woonde. Ze spreekt Frans en Engels, geen vanzelfsprekendheid in Duitsland.

Werkende moeders

Toen ze minister van Gezinszaken werd in het eerste kabinet-Merkel trok ze de aandacht omdat ze haar hoge functie combineerde met zeven kleine kinderen. Het conservatieve Duitsland wist niet zeker of dat wel goed zou aflopen. Werkende moeders waren een uitzondering en klaagden dat ze met de nek werden aangekeken omdat ze de opvoeding zouden verwaarlozen.

Duitsland was geen land voor kinderen. Het Duitse geboortecijfer was laag, het Duitse gezin was klein en de kinderwens was verhoudingsgewijs gering. Terwijl jonge vrouwen in Frankrijk en Verenigd Koninkrijk statistisch 2,5 kinderen ideaal vonden, hielden Duitse vrouwen het op 2 kinderen. Von der Leyen wilde van Duitsland weer een kinderland maken.

In 2010 leek het er even op dat de minister meteen zou doorstoten naar het belangrijke, maar hoofdzakelijk ceremoniële ambt van bondspresident. Ze werd toen afgetroefd door partijgenoot Christian Wulff, die overigens snel ten val kwam om vermeende malversaties. Ten onrechte, zo bleek later.

Lees ook: Het polderen in de EU werd toch weer handjeklap

Von der Leyen staat bekend als een politicus die het gevecht niet uit de weg gaat, ze is daarin directer dan kanselier Merkel. Zo maakte ze zich met succes sterk voor positieve discriminatie van vrouwen, terwijl haar partij dat niet zag zitten. Ze streed voor een kinderpornofilter (dat er niet kwam) en voor de uitbreiding van het aantal crèches (hetgeen wel lukte, al was de Beierse zusterpartij CSU mordicus tegen).

In haar tijd op Defensie trad ze hard op tegen nazisympathieën in het leger. Ze betichtte de krijgsmacht in dit verband van een „mentaliteitsprobleem” en van „zwak leiderschap op verschillende niveaus”.

Zelf liep de onkreukbaar ogende vrouw met het weerbestendige kapsel een krasje op toen er vragen werden gesteld over plagiaat in haar proefschrift. Onderzoek had aangetoond dat passages in haar medische dissertatie, waarvoor ze in 1991 haar doctorsgraad kreeg, zonder bronvermelding waren overgenomen. De Medizinische Hochschule Hannover oordeelde dat er fouten waren gemaakt, maar dat geen sprake was van wangedrag. Ze mocht haar titel behouden.

Update: Dit stuk is op 3 juli 2019 geactualiseerd.