Als de Britten niet mogen heronderhandelen, waarom de Zwitsers wel?

Zwitserland wil opnieuw onderhandelen over een al gesloten akkoord dat de betrekkingen met alle EU-landen regelt. De EU weigert en een patstelling dreigt.

De huidige Zwitserse president Ueli Maurer (links) poseert in 2016 met de Franse minister van Financiën Michel Sapin. Maurer was indertijd nog minister van Financiën.
De huidige Zwitserse president Ueli Maurer (links) poseert in 2016 met de Franse minister van Financiën Michel Sapin. Maurer was indertijd nog minister van Financiën. Foto Olivier Hoslet

Sinds deze maandag 1 juli erkent de EU de Zwitserse aandelenbeurs Six niet meer als gelijkwaardig. Het is een maatregel die de officiële verslechtering markeert van een relatie die al jaren stroef is, en symbool van een groeiend wantrouwen tussen de 28 EU-landen en (niet EU-lid) Zwitserland. Zwitserland liet zich niet onbetuigd en kwam met een vergeldingsmaatregel: het verbood beurzen in de EU om in aandelen van Zwitserse bedrijven te handelen.

De Brexit zit mogelijk ook Zwitserland in de weg in de relatie met de EU, schreef Caroline de Gruyter eerder. De rijen werden gesloten

Volgens handelaars is de impact van de maatregelen gering. Op korte termijn zou de Zwitserse beurs zelfs kunnen profiteren van aandelenhandel die naar Zwitserland terugkeert. De echte schade is politiek. Het wederzijdse wantrouwen wordt aangewakkerd door een meningsverschil over een groot ‘raamakkoord’ uit december 2018. Het akkoord moet een nieuwe structuur bieden voor alle bestaande betrekkingen tussen Brussel en Bern. Beide partijen onderhandelden bijna vijf jaar.

Zwitserland wil uitzonderingen

Maar toen ze het eindelijk eens waren, vroeg de Zwitserse regering tijd voor ‘consultaties’ met partijen en sociale partners. 2019 is een verkiezingsjaar. De president, Ueli Maurer, is lid van de eurosceptische radicaalrechtse SVP, die het akkoord vervloekt. Wat men in Brussel vreesde, gebeurde: de Zwitsers willen het akkoord openbreken en meer concessies afdwingen. „We moeten over belangrijke punten opnieuw onderhandelen,” constateerde Maurer.

De EU weigert dit. Deels omdat de Zwitsers uitzonderingen willen op fundamentele interne-marktregels – afspraken die voor EU-lidstaten wél gelden, zoals regels die te maken hebben met staatssteun en EU-burgerrechten. En deels omdat de EU zulke concessies – en heronderhandeling in het algemeen - aan het Verenigd Koninkrijk geweigerd heeft.

Als de Britten het niet krijgen, waarom dan het veel kleinere Zwitserland wel? De EU heeft nooit eerder een akkoord met een derde land voor heronderhandeling opengebroken. Martin Selmayr, secretaris-generaal van de Europese Commissie, zei op de Zwitserse televisie dat „de EU, door Brexit, intern meer verenigd is en extern is verhard”.

Afspraken op losse schroeven

Op dit moment is de relatie tussen de EU en Zwitserland geregeld in ruim 120 losse akkoorden, opgesteld per sector. Maar deze rommelige structuur werkt niet meer. De akkoorden moeten continu vernieuwd worden en dat geeft frictie. Want steeds als één akkoord aan een Zwitsers referendum wordt onderworpen – wat geregeld gebeurt – dan komen alle andere akkoorden vanwege een zogeheten ‘guillotine-clausule’ óók op losse schroeven te staan. Dit domino-effect veroorzaakt politieke stress.

Toen Zwitserland in 2014 voor immigratiequota stemde, was in de EU de maat vol: het besluit was strijdig met het vrije personenverkeer waaraan Zwitserland, als deelnemer aan de interne EU-markt en Schengen, zich gecommitteerd had. Toen begreep ook Bern dat het zo niet langer ging. In dat jaar begonnen de onderhandelingen over een nieuw raamakkoord. Het moest de relaties in rustiger vaarwater brengen, overzichtelijker maken en minder politiek.

Irritaties

Maar in Zwitserland is de stemming over de EU er de laatste jaren niet beter op geworden. Politici willen niet met EU-vertegenwoordigers gezien worden. Tegelijk groeit in EU-hoofdsteden irritatie over de Zwitsers, die (anders dan de Noren) bekendstaan als gehaaide onderhandelaars. Ook tussen onderhandelaars is de sfeer te snijden. Een diner tussen drie van hen in Brussel, midden juni, eindigde met bittere verwijten. Het schriftelijke „schot voor de boeg” van Brussel om de erkenning van de Zwitserse beurs in juli niet te verlengen, was geen verrassing. Ook de represaille lag allang klaar.

Na deze kleine clash in slow motion zijn twee scenario’s mogelijk: dat het raamakkoord er, na de Zwitserse verkiezingen, met de nieuwe Europese Commissie alsnog komt; of dat het bestaande systeem wordt voortgezet. Dat laatste is op zich geen drama. Maar vanwege de constante updates van veranderende EU-regulering die de losse akkoorden vergen, is politiek vertrouwen dan wel onontbeerlijk. Daarbij wil de EU in dat geval geen nieuwe akkoorden met Zwitserland meer sluiten, terwijl dat land juist méér toegang wil tot de Europese markt. Ook kan Brussel dan meer bestaande deals opschorten, zoals Zwitserse deelname aan academisch onderzoek in de EU.