In Nederland kun je een auto straks niet meer cash kopen. In Duitsland wel

Witwassen Nederland verbiedt per 2021 cashbetalingen vanaf 3.000 euro. Dat moet witwassen tegengaan. Maar tegenstanders zeggen dat het probleem zich verplaatst naar landen zonder limiet.

Illustratie Stella Smienk / Studio NRC

België had er al een, evenals Frankrijk, Italië, Spanje en nog elf andere EU-landen. En nu krijgt ook Nederland een limiet op contante betalingen. Vanaf 1 januari 2021 is het niet meer toegestaan een product of dienst van meer dan 3.000 euro in contanten af te rekenen.

Het besluit is onderdeel van een pakket aan maatregelen dat de ministers Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) en Ferdinand Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) maandag aankondigden. Ook het verdwijnen van het 500 eurobiljet als geldig betaalmiddel is daar onderdeel van. De bewindspersonen willen zo witwassen tegengaan. Want jaarlijks belandt 16 miljard euro aan crimineel geld in de Nederlandse economie, zo becijferde het kenniscentrum van Justitie (WODC) vorig jaar. Daarvan is 9,1 miljard euro afkomstig uit het buitenland en 6,9 miljard euro uit Nederland.

Met het verbod moet het voor criminelen lastiger worden om bijvoorbeeld uit drugshandel verkregen bedragen te investeren in luxe goederen zoals juwelen, auto’s, vakanties en boten. Het gaat nadrukkelijk om betalingen in winkels en bijvoorbeeld bij een autodealer. Consumenten mogen via websites als Marktplaats nog altijd goederen contant betalen die meer dan 3.000 euro kosten.

Jaarlijks belandt 16 miljard euro aan crimineel geld in de Nederlandse economie

Met het instellen van een limiet wil de regering een zogenaamd „waterbedeffect” voorkomen waarbij Nederland crimineel buitenlands geld aantrekt. Diverse EU-landen hebben namelijk al een verbod op contante betalingen vanaf een bepaald bedrag. In Griekenland ligt de limiet bij 500 euro, in Frankrijk bij 1.000 euro en in België mag boven 3.000 euro niet meer cash worden afgerekend. Nederland kende tot voor kort alleen een meldplicht voor contante betalingen boven de 10.000 euro.

Met de maatregel willen de ministers bijdragen aan een uniformer beleid in Europa. Maar uniformiteit is er allesbehalve, zo bewijzen de verschillende cashlimieten in de EU-landen. Veel landen hebben bovendien helemaal geen verbod.

Nederland zoekt met een limiet van 3.000 euro aansluiting bij België. Waarom de grens precies op 3.000 ligt, wordt niet duidelijk. Het WODC-onderzoek geeft daar ook geen inhoudelijke onderbouwing voor. Volgens een voorlichter van het ministerie zijn de limieten in andere landen meegewogen en is „vanwege het waterbedeffect” gekozen voor België.

Verschuiving naar buitenland

Heeft de maatregel zin? Diverse onderzoeken tonen aan dat het voor criminelen moeilijker wordt hun geld uit te geven als grote uitgaven niet meer contant mogen gebeuren. De vraag is echter of het verbod niet alsnog voor een verschuiving richting het buitenland zorgt. Zo kent Duitsland bijvoorbeeld geen betalingslimiet voor contanten.

Belangenorganisatie Detailhandel Nederland vreest dan ook dat de problemen zich in grensregio’s zullen verplaatsen. Ze wil „zeker meewerken” aan het bestrijden van witwassen maar „het voorstel nu heeft grote kans om onder andere winkeliers te duperen terwijl het probleem simpelweg verschuift”. De brancheorganisatie ziet daarom meer in een Europese aanpak.

Het invoeren van zo’n Europese limiet voor contante betalingen is vorig jaar overwogen door de Europese Commissie. De Commissie vreesde oneerlijke concurrentie als elke lidstaat met zijn eigen maximumbedrag zou werken. Vooral in sectoren als de juwelen- en autohandel zou dit probleem spelen.

Hoewel uit een onderzoek van de Commissie bleek dat een verbod bijdroeg aan het tegengaan van witwassen en oneerlijke concurrentie, kwam er geen Europese wetgeving. De reden: de gevoeligheid van een limiet bij burgers. „Er moet worden vastgesteld dat voor veel van hen het betalen in cash als een fundamentele vrijheid wordt gezien die niet disproportioneel moet worden beknot.”

De commissie raakt daarmee aan een ander argument om het gebruik van cash juist niet te beperken: de anonimiteit. Met name privacyvoorvechters pleiten voor de vrijheid die contant geld biedt. Waar bij een pintransactie voor onder meer een bank duidelijk wordt waaraan de gebruiker geld uitgeeft, laat een cashbetaling veel minder sporen na. Het is paradoxaal genoeg een argument vóór invoering van een limiet, en een argument daartegen.

Volgens het ministerie van Financiën is er in dit geval een afweging gemaakt tussen vrijheid en het risico op witwassen. „Het OM en de politie geven aan dat het risico op witwassen zo hoog is dat we ondanks die behoefte aan vrijheid toch voor deze beperking hebben gekozen”, stelt een woordvoerder.

Nederland wil naast een verbod op contante betalingen vanaf 3.000 euro ook het gebruik van biljetten van 500 euro aan banden leggen. „Het misbruik is zo groot, ze worden niet geteld maar gewoon gewogen”, aldus de voorlichter.

De Europese Centrale Bank is dit jaar gestopt met het drukken van biljetten van 500 euro, maar ze gelden nog wel als wettig betaalmiddel. Individuele staten kunnen daar echter niet van afwijken, waardoor Nederland Europese steun zal moeten zoeken om tot een algeheel verbod te komen.