De Groningse kerk op de wierde blijft kwetsbaar

Erfgoed 91 kerken in het Groningse landschap werden de afgelopen vijftig jaar behoed voor verval. Maar de dreiging is gebleven, al komt die nu van bevingen.

Kerkje in Breede
Kerkje in Breede Foto Jim Ernst en Bo Scheeringa

We kunnen het ons nu niet voorstellen, maar eind jaren zestig reden automobilisten en fietsers in Groningen de ‘Romantische Ruïne Rally’. Dit was een van de eerste activiteiten van de Stichting Oude Groninger Kerken om aandacht te vragen voor de deplorabele staat waarin vele tientallen kerken verkeerden. Ze stonden op instorten, duiven nestelden erin, ze werden gebruikt als opslagruimte of garage. En als godshuis hadden ze allang hun bestemming en betekenis verloren.

Op 13 mei 1969 richtte een groep verontruste burgers de Stichting Oude Groninger Kerken op om het religieus erfgoed van de middeleeuwse kerken op het platteland te redden. Het Romaanse kerkje van Obergum bijvoorbeeld trof een pijnlijk lot: het interieur was gesloopt en weggegooid in een hoek, de herenbank opgestookt. Sloop dreigde. Nu, een halve eeuw later, staat de Romaanse kerk er weer goed bij. Het pleisterwerk strak en wit en de deels vergruizelde vloer afgewerkt met plavuizen.

Ter gelegenheid van het vijftig jarig bestaan van de Stichting verscheen het monumentale boek Ode aan de Oude Groninger Kerken met paginagrote foto’s van Jim Ernst en Bo Scheeringa, verrijkt met poëtische overpeinzingen van Marjoleine de Vos, redacteur van deze krant, en kerkbouwkundige introducties door Justin Kroesen.

Kerk in Marusm
Kerk in Engelbert
Kern in Den Ham
Kerk in Opwierde

De stichting beheert 91 kerken, de helft van alle kerken in de noordelijke provincie. Door de eeuwen heen hebben de kerken het zwaar te verduren gehad. „Nu is er een nieuw gevaar”, zegt bouwkundige Jur Bekooy van de Stichting. „Een groot deel van onze kerken ligt in het aardbevingsgebied en 90 procent ervan heeft aardbevingsschade. Er zitten scheuren in muren en gewelfschilderingen. Bekooy wijst erop dat restaurateurs met „chirurgische precisie” deze schade herstellen. „Het blijft iets heel pijnlijks om te zien dat kerken die het eeuwenlang in stormen en oorlogen goed hebben uitgehouden, nu alsnog scheuren door gaswinning”, schrijft Marjoleine de Vos.

Het tekst- en fotoboek biedt een reis door het wijde vlakke land met daarin de kerken op wierden, in het dorpshart of verscholen onder de bomen ergens op het land, soms bijna onvindbaar. De bouwkundige historie is boeiend, van kerk na kerk. Sommige zijn gebouwd op zwerfkeien, andere op kloostermoppen. De een heeft een tongewelf, de ander een meloengewelf. En, treffend detail: de manneningang van veel kerken was in de warme zuidmuur. De entree voor vrouwen echter op de ijskoude noordkant.

Ode aan de Oude Groninger Kerken. Uitg. Philip Elchers, 418 blz. Prijs 69,50 euro . Inl: groningerkerken.nl

Correctie (2 juli 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond in de kop ‘wierd’ , waar ‘wierde’ werd bedoeld. Dat is aangepast.