Kanaleneiland is weer terug bij af na de schietpartij

Utrechtse wijk Gökmen T. schoot vier mensen dood in een Utrechtse tram. Hij staat maandag voor de rechter. Met de wijk waar hij woonde, ging het juist wat beter.

De plek vlakbij de halte aan het 24 Oktoberplein, waar de tram kwam stil te staan bij de schietpartij.
De plek vlakbij de halte aan het 24 Oktoberplein, waar de tram kwam stil te staan bij de schietpartij. Foto’s Daniel Niessen

Verdachte Gökmen T. van de schietpartij op 18 maart in de tram in Utrecht, waarbij vier doden vielen, moet maandag voor de rechter verschijnen. Gökmen verhuisde vanuit Turkije begin jaren negentig naar de wijk Kanaleneiland in Utrecht, samen met zijn ouders en twee oudere broers. Door de schietpartij kwam Kanaleneiland negatief in het nieuws, terwijl de wijk juist van haar slechte imago probeert af te komen. Een portret van Kanaleneiland aan de hand van vijf plekken.

De studentenflat

Eric Oosterbroek (54) staat deze snikhete middag op de achttiende verdieping van een onvoltooide studentenflat aan de Beneluxlaan. Aan de overkant het UWV-kantoor, links een tankstation en rechts een andere flat. Om de haverklap rijdt de gele tram langs die stopt op halte ‘24 Oktoberplein’.

Meer dan drie maanden geleden opende Gökmen T. hier het vuur in de tram. Vier mensen overleden, meerdere personen raakten gewond. Oosterbroek, die de leiding heeft over de bouw van flat, zag mensen rennen en hoorde jongeren gillen. Hij zag ook een verlaten auto met draaiende motor. T. was schietend op straat verder gegaan.

Een collega, vertelt Oosterbroek, was sigaretten aan het kopen bij het tankstation toen hij een gewond meisje zag liggen. Hij sleepte haar naar een veilige plek. Andere collega’s regelden het verkeer, „ze hadden geen idee dat die kerel nog rondliep.”

Het herdenkingsmonument met bloemen, net naast de plek waar de schietpartij was.

Een handjevol mannen legde die dag een verklaring af bij de politie. De dagen erna keken ze „anders uit hun ogen”, zegt Oosterbroek. Twee collega’s kwamen niet meer terug. „De plek brengt te veel herinneringen met zich mee.”

Zelf denkt hij niet vaak aan het incident. Oosterbroek draait zich om en tuurt richting het Amsterdam-Rijnkanaal, 700 meter verderop: „Verder is het een mooie wijk.”

Het winkelcentrum

Kanaleneiland ligt ingeklemd tussen het Amsterdam-Rijnkanaal en het Merwedekanaal. Het is een prototype naoorlogse wijk: laagbouw en portiekflats wisselen elkaar af. Veel groen. Een winkelcentrum.

Daar staat Fatih Sumbal (24) een sigaret te roken. Hij was in het buitenland tijdens de schietpartij in de tram. De verdachte kende hij van gezicht: niet onvriendelijk, ook vaak „doorgesnoven”. Iemand die dingen doet die niet mogen om aan geld voor drugs te komen, denkt hij.

Winkelcentrum in de Utrechtse wijk Kanaleneiland.

In Kanaleneiland zijn jongeren, ook leeftijdgenoten, vatbaar voor de criminaliteit, weet Sumbal. Eerst diefstalletjes en (auto)inbraken. Drie keer was hij zelf de sigaar, de laatste keer werd zijn navigatiesysteem gejat. „400 euro weg.”

Maar de meeste jongens haken af als ze ergens in de twintig zijn, zegt hij, als ze trouwen. Doen ze dat niet, dan gaan ze dealen, plegen ze overvallen of ze blazen met zware explosieven een pinautomaat op – een plofkraak.

Verschillende Utrechters zijn veroordeeld voor plofkraken. Eind vorig jaar kregen vijf Utrechters – „de Audi-bende”, want ze vluchtten in gestolen Audi’s – celstraffen van drie tot zeven jaar opgelegd.

Lees hier een profiel van Gökmen T.

Waar de jongens het geld aan uitgeven? Merkkleding, gouden horloges, auto’s. Twee weken geleden zag Sumbal twee Lamborghini’s en een peperdure Audi door de wijk rijden. „Dan weet ik wel hoe laat het is.” Crimineel geld? Ja. Of een huurauto, zegt Sumbal. Mannen die niet in het geld zwemmen, zegt hij, willen ook de blits maken bij vrouwen.

De muziekstudio

Het maakt de jonge rapper met Turkse wortels nog steeds kwaad. De dagen na 18 maart kwamen twee woorden steeds terug: moslim en Turk. Een Turk had geschoten in de tram. „En dus? Ik niet. Ik vermijd alle problemen door muziek te maken.”

Hij zit achter een computer met een maatje. Uit de boxen dreunen hiphop- beats. Het spelen van een instrument wordt thuis vaak als overbodig gezien, zegt artistiek leider Aziz Aarab, maar muziek is belangrijk. Jongeren in Kanaleneiland rappen over problemen die thuis minder goed bespreekbaar zijn, zegt hij. „Rap is hun dagboek.”

Ongeveer driekwart van de bewoners in de wijk heeft een migrantenachtergrond, volgens cijfers van de gemeente Utrecht. Het merendeel heeft Turkse of Marokkaanse wortels. In Cultuurhuis Kanaleneiland kunnen jongeren gratis instrumenten bespelen en de studio induiken. Geen overbodige luxe: de meeste inwoners van Kanaleneiland hebben het niet ruim. Een kwart leeft onder het sociaal minimum, volgens cijfers van de gemeente, veel mensen zitten in de bijstand. Aarab: „Die mensen zijn aan het overleven.”

Getalenteerde jongeren loodst Aarab naar de Herman Brood Academie of het conservatorium. Om succesvol te zijn in de muziek heb je discipline nodig, zegt Aarab, en respect voor andere culturen.

Muziek brengt jongeren bovendien op plekken waar ze anders niet komen. Bijvoorbeeld in de Stadsschouwburg, daar werkt Aarab mee samen. „Jongeren in Kanaleneiland kennen het centrum vaak alleen van de McDonald’s en de H&M.”

Het buurtcentrum

De dag van het tramincident werd El Bakey Aissaoui (49) gebeld door nieuwszender Al Jazeera. Kanaleneiland wereldwijd in het nieuws. Dat snapt Aissaoui maar hij wist ook dat al het werk dat in de wijk is gestoken, ondersneeuwt door de negatieve aandacht. Wat er blijft hangen? „Toch weer Kanaleneiland.”

Dinsdagmiddag bij DOCK Utrecht (sociaal werk), El Bakey Aissaoui maakte drie kwartier vrij in zijn agenda. Sinds 2011 probeert hij via DOCK wijkbewoners uit alle lagen met elkaar in contact te brengen. Hij werkt samen met de gemeente, de moskee, vrijwilligers en de politie. Buurtjongens noemden hem in het verleden „verrader”, zegt hij, omdat hij met de wijkagent optrok. Als een politieagent in Kanaleneiland aanbelt, spreekt de hele buurt daar schande van, weet hij. „Ook al brengt hij goed nieuws.”

Kanaleneiland is rustiger geworden, zegt hij. Minder hangjongeren, minder criminaliteit. Tussen 2011 en 2017 registreerde de gemeente minder misdrijven in het zuidwesten van de stad, waar Kanaleneiland onder valt.

Meer vrijwilligers raakten betrokken bij de buurt. De gemeente en de moskee hebben beter contact, zegt Aissaoui. „Vroeger wilde de moskee geen contact met de gemeente, nu wordt daar zowel in het Marokkaans als in het Nederlands gepreekt.”

Andere verandering: honderden sociale huurwoningen hebben plaatsgemaakt voor duurdere huur- en koopwoningen in de vrije sector. Die worden meestal bewoond door Nederlanders zonder migratieachtergrond. Daardoor ontstaat een meer gemengde wijk, hoopt Aissaoui, hoewel de ‘nieuwkomers’ van Kanaleneiland hun kinderen nog naar scholen buiten de wijk sturen. „Het is een kwestie van lange adem.”

De parkeerplaats

Als Yarina (24) over de parkeerplaats bij het winkelcentrum naar haar auto loopt, draait een man zich om en staart naar haar billen. Vrouwen in Kanaleneiland worden regelmatig lastig gevallen door jongemannen.

Dat varieert van obscene gebaren vanuit auto’s tot scootertjes die vrouwen volgen tot aan hun huis. Een derde variant is naroepen: „Hé kankerhoer, waar ga je naar toe?”

Vorige week, zegt Yarina, riep een man hier dat ze „lekkere billen” heeft. Ze haalt haar schouders op: „Zolang het niet te intimiderend is, heb ik er geen probleem mee.” Tijdens een bezoek aan de slager begon een vrouw met hoofddoek te klagen over Yarina’s kleding. Ik was duivels gekleed vond ze, zegt Yarina, en trok mannen seksueel aan. „Mijn man draaide zich om en zei: mijn vrouw mag zich kleden zoals ze wil.

Ze lacht: „Ik zeg altijd tegen mijn man: ‘de dag dat ik van jou een hoofddoek moet dragen, moet je er zelf ook één om.’”