De G20 en het nieuwe zelfvertrouwen van de autocratische leiders

G20-top in Osaka Verontwaardiging over Máxima’s ontmoeting met de Saoedische kroonprins en geflirt tussen Trump en autocratische leiders. Bij de G20-top vervulden Europese, democratisch gekozen leiders meer dan ooit een bijrol.

De leiders van de G20-landen gaan op groepsfoto. Opvallend is de centrale plek van de Saoedische kroonprins Mohammad bin Salman.
De leiders van de G20-landen gaan op groepsfoto. Opvallend is de centrale plek van de Saoedische kroonprins Mohammad bin Salman. Foto Brendan Smialowski/AFP

De groepsfoto is op elke topconferentie een verplicht nummer en telkens weer een onomstotelijk bewijs dat mannen de wereld regeren.

Het tableau de la troupe van de G20 in Osaka viel om nog een andere reden op. In het midden, gehuld in contrasterend wit, staat de vertegenwoordiger van een dictatoriaal regime, Mohammad bin Salman (MBS), kroonprins van Saoedi-Arabië te stralen. De vaandeldrager van de liberale, multiculturele Europese democratie, bondskanselier Angela Merkel, staat aan de rand.

MBS heeft in een half jaar tijd ongelooflijk promotie gemaakt. Op de vorige G20, eind november in Buenos Aires, werd hij door democratische regeringsleiders nog zo veel mogelijk gemeden. De gruwelijke moord op de journalist Jamal Khashoggi in het Saoedische consulaat in Istanbul lag nog vers in het geheugen. Nu staat hij center stage, ook al hebben de VN juist vorige week nog eens onderstreept dat MBS persoonlijk bij de moord betrokken was.

De prominente plek voor de kroonprins heeft te maken met de curieuze dynamiek van de G20, die elk jaar door een ander land georganiseerd wordt. Het aankomende gastland krijgt altijd een prominente rol. Saoedi-Arabië is gastland in 2020.

Máxima spreekt MBS

Dat aankomend voorzitterschap leverde de kroonprins ook een gesprek op met koningin Máxima, die al jaren actief is als speciaal gezant van de secretaris-generaal van de Verenigde Naties. De ontmoeting kwam de koningin – en dus ook het kabinet – op fikse kritiek te staan. „Wie dit gesprek tussen koningin Máxima en de Saudische kroonprins goedkeurde, begrijpt niks van diplomatie en nog minder van beeldvorming”, twitterde Sjoerd Sjoerdsma van D66. Ook de VN-rapporteur die onderzoek deed naar de rol van MBS reageerde fel. Zij vond het onbegrijpelijk dat Máxima de moordzaak niet ter sprake had gebracht.

De hoofdact van de top was uiteraard de ontmoeting tussen de Amerikaanse president Trump en de Chinese leider Xi Jinping. De vraag of ze weer in gesprek zouden gaan over handelsgeschillen, was van groot belang voor de wereldeconomie. Zo bezien was de top een succes – op een persconferentie zaterdagochtend maakte Trump bekend dat de gesprekken hervat zullen worden, dat de VS voorlopig afzien van extra tarieven en dat China tijdens de onderhandelingen meer landbouwproducten zal afnemen van Amerikaanse boeren.

De-escalatie van het handelsgeschil is van belang voor de internationale verhoudingen op de korte termijn. De groepsfoto onderstreepte wat van belang is voor de lange termijn: het nieuwe zelfvertrouwen van autocraten.

Poetin verklaart liberalisme dood

De Russische president Vladimir Poetin had heel sluw het frame geleverd voor de G20. Woensdagavond laat gaf hij, zoals immer minzaam lachend, in het Kremlin, een vraaggesprek aan de Financial Times waarin hij het liberalisme simpelweg doodverklaarde. Nu heeft liberalism diverse betekenissen. Het kan duiden op het primaat van het individu, op een economisch arrangement met een kleine rol voor de staat en/of op een open samenleving waarin de rechten van minderheden beschermd zijn. Poetin had het vooral over dat laatste. Liberale ideeën over vluchtelingen, migratie en de rechten van LHBT worden tegenwoordig „door een overweldigend deel van de bevolking” van de hand gewezen, zei Poetin. Zelfs een aantal westerse democratieën heeft inmiddels toegegeven dat multiculturalisme geen goed idee is, aldus de Russische president.

De voorzitter van de Europese Raad, Donald Tusk, las het stuk en gaf in Osaka meteen een weerwoord. „Wij als Europeanen zijn hier om ondubbelzinnig het liberalisme te verdedigen. Wie claimt dat liberale democratie overbodig is, claimt ook dat vrijheid overbodig is, dat rechtsstatelijkheid overbodig is en dat mensenrechten overbodig zijn […].Wat ik pas echt overbodig vind is autocratie, persoonlijkheidscultus, de macht van oligarchen.”

Nog niet zo lang geleden was de Amerikaanse president op bijeenkomsten als deze de machtigste gast, of gedroeg zich op zijn minst als zodanig. Hij verdedigde dan, impliciet of expliciet, de westerse democratie. De aanwezige democraten leefden in de veronderstelling dat de rest van de wereld vroeg of laat het pad van de Verlichting ook wel zouden vinden.

President Trump wil de Amerikaanse democratie weliswaar niet afschaffen, maar een groot pleitbezorger van de door Poetin gekleineerde liberale waarden is hij niet. Zijn verhouding tot Poetin is al twee jaar raadselachtig en het was ook in Osaka weer ongemakkelijk gezellig. Op de vraag of hij Poetin zou vragen zich niet in de Amerikaanse verkiezingen van 2020 te mengen, draaide hij zich nonchalant naar de Russische president toe en vroeg of hij zich niet in de Amerikaanse verkiezingen zou willen mengen. Bij dezelfde gelegenheid maakten de twee nog wat grappen over de vrije pers. Poetin nodigde Trump uit om volgend jaar mei in Moskou het einde van de Tweede Wereldoorlog te herdenken.

Hoewel Trump na tweeëneenhalf jaar geen nieuwkomer meer is, blijft hij bij gelegenheden als deze voor verrassingen zorgen. Vlak voor de top legde hij het aan met gastland Japan, dat al decennia leeft onder een Amerikaanse veiligheidsgarantie. Trump vindt het niet eerlijk dat Amerikanen Japan in een WOIII zouden moeten redden, maar dat Japanners op hun beurt niet de plicht hebben de VS te verdedigen. In Osaka heeft hij premier Abe meegedeeld dat dit defensieverdrag veranderd moet worden, meldde Trump op zijn persconferentie.

Daarin deelde hij ook mee dat hij zondag zou proberen even met de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un te kletsen in de gedemilitariseerde zone tussen Noord- en Zuid-Korea. Trumps derde ontmoeting met Kim komt vlak nadat Kim de Chinese leider Xi met alle egards heeft ontvangen in Pyongyang. De ontmoeting zou geen echte top worden, zei Trump. Hij zou alleen even hallo zeggen.

Correctie 30 juni 2019: In een eerdere versie van dit stuk stond dat Khashoggi vermoord is in de Saoedische ambassade. Dat moest zijn het consulaat en is in deze versie aangepast.