Timmermans liet op zich wachten

Topbanen EU Zondag moet duidelijk worden wie de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie wordt. Kroniek van een politieke shootout.

Frans Timmermans in het Europees Parlement daags na het bekend worden van de Europese verkiezingsuitslag.
Frans Timmermans in het Europees Parlement daags na het bekend worden van de Europese verkiezingsuitslag. Foto Francisco Seco/AP

In een van zweet doordrenkt shirt nipt Philippe Lamberts op Place Luxembourg in Brussel aan een zure limonade. Met gepijnigde blik staart hij voor zich uit. „Hoe moet dit verder? Niemand weet het nog.”

Het is dinsdag 25 juni en de wanhoop van de fractievoorzitter van de Europese groenen is tekenend voor het drama dat zich aftekent. Een maand na de EU-verkiezingen, toen miljoenen kiezers daadkracht en transparantie bij het verdelen van Europese topbanen werd beloofd, vertrouwt niemand elkaar nog. De grootste politieke families in de EU ruziën om wie de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie moet worden. En, opmerkelijk: één van de kandidaten voor de topbaan – Frans Timmermans – laat zich niet zien.

Terwijl de PvdA’er het toch van mensen als Lamberts moet hebben. Wie de macht wil, heeft de steun van het Parlement nodig. Maar Timmermans „negeert ons”, zegt Lamberts. „Hij moet mij nog overtuigen als betrouwbaar persoon.”

Donderdag 20 juni

Vijf dagen eerder. Helikopters hangen boven de zwaar beveiligde Schumanwijk in Brussel. Europese leiders verzamelen zich op een top voor de ‘stoelendans’ om de macht. Vijfhonderd meter verderop, in het Europees Parlement, is het nagels bijten: gaan de in de Europese Raad verzamelde leiders wel rekening houden met de volksvertegenwoordiging?

De grootste fracties in het Europees Parlement hebben namelijk ‘Spitzen’ naar voren geschoven: mogelijke kandidaten om de Europese Commissie te gaan leiden. De Duitse christen-democraat Manfred Weber, Frans Timmermans namens de socialisten en vanuit het liberale kamp de Deense Margrethe Vestager. Het spitzen-systeem, vijf jaar geleden al geïntroduceerd, moest de kiezer het gevoel geven dat er echt iets te kiezen valt en dat topbenoemingen niet langer in achterkamertjes worden gedaan.

Omdat Webers Europese Volkspartij (EVP) de verkiezingen heeft gewonnen, is hij de grootste kanshebber. Nu de leiders nog. Formeel kunnen ze de spitzenlogica negeren. Volgens het EU-verdrag bepalen zíj wie de nieuwe EU-baas wordt. Alleen: hun keuze móét goedgekeurd worden door het Europees Parlement. De concurrerende EU-instellingen kunnen niet om elkaar heen.

Vrijdag 21 juni

In de vroeg uurtjes van vrijdag blijkt Weber kansloos. De Franse president Emmanuel Macron leidt het verzet tegen de Duitser, die door een tiental leiders als kleurloos en onervaren wordt gezien. Macron komt recht tegenover de Duitse bondskanselier Angela Merkel te staan, die Weber niet zomaar wil laten vallen. Een nieuwe top blijkt nodig, op 30 juni. Op weg naar de uitgang van het Raadsgebouw verklaart de Fransman het spitzensysteem dood. „Er is voor geen enkele kandidaat een meerderheid”, zegt hij. „Nóg niet”, voegt Merkel toe.

Het is de eerste van een reeks katerige dagen waarin iedereen elkaar de schuld geeft. In het Europees Parlement is de frustratie groot dat de leiders ‘hun’ spitzen niet serieus nemen. Maar tussen de fracties zelf is de sfeer ook verziekt. De socialisten en liberalen willen geen Weber. Ze willen een einde maken aan de almacht van de EVP. En met de ook onder EU-leiders populaire Timmermans als topkandidaat voor ruiken ze voor het eerst in decennia hun kans.

Zondag 23 juni

Weber vecht zich het weekend door. In een interview met Welt am Sonntag verbindt hij zijn eigen lot aan dat van de spitzen, een boodschap die hij die week steeds luider zal herhalen: als ik eraan ga, gaan Timmermans en Vestager dat óók. „Het zou een grote terugslag zijn, als de besluiten in de EU nu weer naar de achterkamertjes van diplomaten terugkeren”, zegt hij tegen de Duitse pers. Hij roept de liberalen en socialisten op om „te laten zien dat ze staan voor parlementaire democratie in Europa”.

Maandag 24 juni

In Brussel begint het aftellen: nog zes dagen tot de extra EU-top. Europees president Donald Tusk, de hoofd-puzzelaar namens de leiders, ontmoet de belangrijkste kopstukken van het Europees Parlement. Veel tijd heeft de Pool niet: hij moet die middag naar Japan, waar later in de week de G20 wordt gehouden. Op vliegveld Zaventem loopt hij toevallig zijn Belgische voorganger Herman Van Rompuy tegen het lijf. Ze praten wat en tot slot geeft de Belg de Pool een laatste advies. „Good luck.

Dinsdag 25 juni

Lamberts is somber. „Het risico is groot dat we straks als Europees Parlement met lege handen staan.” Er is geen enkele regeringsleider namens een groene partij. Maar in het parlement tellen de groenen na forse zetelwinst meer mee dan ooit. Timmermans voerde campagne met klimaatbeloftes. Maar de groenen wantrouwen zijn manoeuvres. Of eigenlijk: het gebrek daaraan.

Die dinsdag bezoekt Timmermans (nu nog Eurocommissaris) wel zijn eigen socialistische fractie. Hij zegt dat de regeringsleiders „lijken te negeren dat er nog een andere instelling bij dit proces betrokken is”. Maar dat is precies wat de groenen hém verwijten. Lamberts: „De socialisten dachten: met die groenen hebben we er een politiek filiaal bij. No way!” Met Weber wordt wél gepraat. De broeierige dag eindigt met een diner van de fractievoorzitters,maar zonder doorbraak.

Woensdag 26 juni

De EVP-machine draait op volle toeren. Weber is all over the place. Kies mij en red de Europese democratie, zegt hij opnieuw, ditmaal in een opiniestuk. Democratisch kampioen Weber, hoe oprecht klinkt dat? Toen Macron in 2018 voor democratische vernieuwing pleitte, en transnationale kieslijsten eiste, hield Weber dat met zijn EVP tegen. Ook weigerde Weber jarenlang om de omstreden Hongaarse premier Orbán uit de christen-democratische familie te zetten.

Opeens meldt Timmermans zich alsnog bij de groenen. Beseft hij, met de deadline in zicht, dat hij voor het eindspel het Parlement nodig heeft? „Het contact is er eindelijk, en daar zijn we blij om”, zegt Europarlementariër Bas Eickhout (GroenLinks). „Het had alleen wel wat eerder gemogen.” De groenen maken zich geen illusies: wil het Europees Parlement een geoliede wetgevingsmachine blijven, dan kan dat alleen met de EVP én de socialisten. Dat is ook hun boodschap aan Timmermans: maak een deal met de christen-democraten.

Donderdag 27 juni

De avond tevoren heeft Merkel in Berlijn gedineerd met Weber. Een galgenmaal? Weber twittert de hele dag niet, maar aan het einde van de middag opeens wel, over de val van het IJzeren Gordijn. Timmermans gaat verder met zijn parlementaire offensief, en luncht met de leider van de Europese liberalen. Te weinig, te laat? Het banenspel zit muurvast. Maar tot de top zijn er nog drie volle dagen te gaan. Of zoals een ingewijde het zegt: „Het is pas voorbij als het voorbij is.”

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Hoe gaat de macht in Brussel verdeeld worden?
U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.