Tijdreizen met oude kaarten

Kaartenhoofdstad In de 17de eeuw was Amsterdam kaartenhoofdstad van de wereld, en nu weer: het is kaartenzomer in de stad.

Boven kaart uit 1663, de uitbreiding van Amsterdam; onder de Noordzee op een kaart uit 1580.
Boven kaart uit 1663, de uitbreiding van Amsterdam; onder de Noordzee op een kaart uit 1580.

Wat ooit de eerste drukkerij was van befaamd kaartenmaker Blaeu, met cartograaf Janssonius als buur, is tegenwoordig hotel Manofa op het Damrak. „Dat ‘schitterde’ in het lijstje van tien meest smerige hotels van Europa, niet bepaald een cartografische hotspot”, zegt Reinder Storm, conservator cartografie van het Allard Pierson Museum. Een andere Blaeu-drukkerij, op het Blaeu Erf in de binnenstad, is verworden tot „Airbnb-mekka”.

Vergane glorie dus, die cartografie? Niet volgens ‘kaartenechtpaar’ Reinder Storm en Marieke van Delft, conservator oude drukken bij de Koninklijke Bibliotheek. Deze maand brachten zij na drie jaar archiefwerk het boek De geschiedenis van Nederland in 100 oude kaarten uit. Het boek was binnen vier dagen uitverkocht: „bijzonder voor een geschiedkundig boek”, aldus uitgever Lannoo.

„Amsterdam was het centrum van de wereld in de 17de eeuw, de hele wereld werd hier op kaart gezet”, zegt Storm. „Het unieke van oude kaarten is dat ze niet alleen iets vertellen over de wereld van toen, maar dat ze ook de wereld van nu laten zien. Dat maakt het mogelijk met wat verbeelding te reizen in de tijd.” Kaarten tonen ontwikkeling en verklaren verrassende dingen, zoals een plots doodlopend straatje, ooit dichtgebouwd.

Haring-, Elfstedentocht- en cholerakaart

Het boek vat het verhaal van Nederland cartografisch samen, maar wie denkt alleen topografie tegen te komen, komt bedrogen uit. Zo tonen de ‘haringkaart’, de Elfstedentochtkaart, de trekvaartkaart, de VOC-specerijenkaart, de cholerakaart en de ‘stippenkaart’, met de verspreiding van Joden in Amsterdam, de vele gezichten van de vaderlandse geschiedenis. „Het Nederland van weleer komt tot leven door alledaagse elementen, zoals sport of vervoer, het moest geen politiek verhaal van alleen oorlog en vooruitgang worden”, zegt Van Delft, gekleed in een jurk met ‘18de-eeuwse Franse kaartenprint’ („speciaal gekocht voor de boeklancering”).

Op een fietskaart uit 1896 zie je dat fietsers toen al een ‘ware plaag’ waren

Bij kaarten horen ook „contemporain proza”, informatieve tekst, en „relativeringsvermogen”, zegt Storm. Zo zie je op een fietskaart uit 1896 dat fietsers toen al een „ware plaag” waren: de kaart werd na een politieverordening opgesteld om het fietsverkeer in de Amsterdamse binnenstad te reguleren. „En wij maar denken dat alles vroeger beter was”, lacht Storm.

De Noordzee op een kaart uit 1580.

Ook het begrip komkommertijd is niets nieuws: op de kaart ‘Nederland aan de vooravond van de crisis’ (1930), duikt een „komkommertijd-zeeslang” op in de Noordzee. Storm: „Ze dachten in die tijd, als er even geen nieuws was: dan was er vast iemand die een grote zeeslang waarnam, en dan werd daarover geschreven.”

Ongelooflijk knap

Het is „ongelooflijk knap” dat die oude kaarten in tijden zonder drones en vliegtuigen werden gemaakt, met meetkettingen en „heel wat wiskunde”. „Van vodden werd papier gemaakt, met in spiegelbeeld gegraveerde koperplaten een gedecoreerde afdruk en die werd vervolgens ingekleurd door zogenoemde ‘afsetters’: enorm tijdrovend en complex werk”, zegt Van Delft.

Zo’n koperplaat is te zien op de tentoonstelling Het Universum van Amsterdam in het Koninklijk Paleis op de Dam, vanaf zaterdag 29 juni te bezichtigen. Net als enkele globes, zo’n veertig kaarten en ‘propagandastukken’, zoals relatiegeschenk ‘de reuzenatlas’ met wandkaarten (speciaal overgekomen uit Berlijn, „echt een dingetje”): een van de slechts drie exemplaren ter wereld, 125 kilo zwaar en geopend 170 bij 220 centimeter groot. Ook het Blaeukabinet, een pronkkast die de elf delen van de Atlas Maior bevat (het levenswerk van de Amsterdamse cartograaf Joan Blaeu), is te bewonderen.

De echte kaartenliefhebber kan half juli ook naar de – voor publiek toegankelijke – internationale kaartenconferentie in het Koninklijk Instituut voor de Tropen: meer dan 90 voordrachten over ‘de wondere wereld van cartografie’. Aansluitend toont het Stadsarchief Kaartboeken van Amsterdam 1559-1703 en het Scheepvaartmuseum Cartografie & Curiosa. De internationale conferentie wordt mede mogelijk gemaakt door TomTom.

Boek De geschiedenis van Nederland in 100 oude kaarten, Marieke van Delft en Reinder Storm, uitgeverij Lannoo (herdruk eind juli). Tentoonstelling Het Universum van Amsterdam, Koninklijk Paleis, 29 juni-22 september. International Conference on the History of Cartography, 14 -19 juli, Koninklijk Instituut voor de Tropen.