Ook deze foto zal niets veranderen

Migratie De foto van een vader met zijn dode kind aan de grens tussen de VS en Mexico wekte deze week beroering. Hun dood was zeker niet uniek.

Rosa Ramírez, moeder en oma van de verdronken Óscar en Valeria Martínez, toont een portret van vader en dochter, genomen voor hun noodlottige poging via Mexico naar de VS te trekken. Die reis eindigde in de Rio Grande (zie foto onder).
Rosa Ramírez, moeder en oma van de verdronken Óscar en Valeria Martínez, toont een portret van vader en dochter, genomen voor hun noodlottige poging via Mexico naar de VS te trekken. Die reis eindigde in de Rio Grande (zie foto onder). Foto Antonio Valladares/AP

Terwijl woensdag de foto van de verdronken Salvadoraanse migrant Óscar Martínez en diens peuterdochterje Valeria (bijna 2) de wereld schokte, werden in de Mexicaans-Amerikaanse grensstreek alweer twee nieuwe doden geborgen.

In de woestijn rond de Mexicaanse grensstad Juárez werd de Hondurese migrante Olga Trochez (43) dood aangetroffen. En aan de andere kant van de grens, in een drooggevallen irrigatiekanaal bij het afgelegen Texaanse stadje Clint, vond de Border Patrol die dag het lichaam van een andere Midden-Amerikaanse vrouw.

De Amerikaanse zuidgrens is op vele manieren levensgevaarlijk om over te steken. Migranten sterven er door onderkoeling of uitdroging in de Sonora-woestijn van Arizona, waar het ’s nachts kan vriezen en overdag heter dan 50 graden kan worden.

Ze verdrinken in de Rio Grande, de lange grensrivier die de Mexicanen niet voor niets de Río Bravo (Wilde Rivier) noemen. En voor wie levend de overkant haalt: het achterliggende brushland van Zuid-Texas – met zijn distelstruiken die amper schaduw bieden – is minstens zo dodelijk. En dan hebben migranten Mexico zelf al moeten trotseren, met zijn kidnapbendes en corrupte wetshandhavers.

Dat de foto van het verdrinkingsdrama deze week tot internationale beroering leidde, is begrijpelijk. De foto toont aangrijpend hoe de vader nog probeerde zijn dochter bij zich te houden door haar onder zijn shirt te wurmen. Hoe zij in hun doodsstrijd haar armpje om zijn hals bleef houden. En hoe het water uiteindelijk sterker is en hen doet aanspoelen tussen rietstengels en zwerfvuil.

Foto Julia Le Duc/La Jornada via AP

Syrische peuter

Het beeld wordt wel vergeleken met de iconische foto uit 2015 van Aylan Kurdi. Maar net als na de dood van die Syrische peuter (3) in de branding van een Turks strand, zal de ophef over Óscar Martínez en Valeria uiteindelijk weer wegebben. Ophef is de uitzondering, onverschilligheid de regel.

Hun dood was dan ook allesbehalve uniek. Vorig jaar telde de Border Patrol 283 omgekomen migranten – het werkelijke aantal zal nog hoger liggen, want niet alle doden worden gevonden. Sommige schattingen gaan uit van tienduizend doden in de afgelopen kwart eeuw.

Bovenal was hun dood voorspelbaar; hij vloeit voort uit bewust beleid. Zoals Europa zijn zuidgrens in de Middellandse Zee en de Sahara heeft gelegd, zo zijn ook de VS allang vóór president Trump begonnen immigratie te ontmoedigen door haar gevaarlijker te maken. Terwijl het aantal migranten dat vanuit Mexico oversteekt sinds de eeuwwisseling stelselmatig daalde, bleef het aantal grensdoden de meeste jaren gelijk of nam zelfs toe.

Niet alleen is de reis door het Mexicaans-Amerikaanse grensland gevaarlijker geworden, het type migrant dat er oversteekt is ook kwetsbaarder. Voorheen staken vooral volwassen mannen uit Mexico over: arbeidsmigranten. De afgelopen jaren meldden zich vooral Midden-Amerikaanse gezinnen op de vlucht voor armoede, bendegeweld en corruptie: vluchtelingen.

Onder Trump is het schier onmogelijk gemaakt legaal asiel aan te vragen bij grensposten. Óscar Martínez en zijn gezin wachtten in de gevaarlijke Mexicaanse grensstad Matamoros al twee maanden op een afspraak met de Amerikaanse autoriteiten. Ongeduldig geworden, besloten ze clandestien over te steken om zo in de asielprocedure te geraken. Martínez zette eerst zijn dochter op de Amerikaanse oever, maar terwijl hij terug zwom om zijn vrouw Tania Ávalos te halen, liep het meisje haar vader achterna – het water in.

In Reynosa, een andere Mexicaanse grensstad, sprak NRC vorige zomer een gezin dat klemzat in een soortgelijke situatie. Het Hondurese echtpaar Solís wilde met vier kinderen asiel aanvragen, maar van de grensbrug werden ze door zowel Mexico als de VS weggehouden. Ook zij zagen geen andere optie dan illegaal over te steken. Geld voor een coyote, een smokkelaar, hadden ze niet, dus wilden ze op eigen houtje gaan. Moeder Lorena kende de woestijn niet, zei ze. „Maar ik ben nogal een dikkerd en mijn kinderen kunnen niet zwemmen, dus…”

Lees ook: Gevlucht uit Honduras, geweerd uit de VS, gestrand in Mexico

De woestijn is echter nog risicovoller dan de Rio Grande. Langs West Arivaca Road, een Amerikaans asfaltweggetje in de Sonora-woestijn, staat op elf mijl van de Mexicaanse grens een lichtpaars kruis in de berm. Er zijn speelgoed, knuffels en een kaart met een kinderrijmpje bij gelegd.

Het gedenkteken staat er voor een baby. Een vrouw die kort daarvoor hoogzwanger de grens over was gestoken, beviel hier enkele jaren terug van haar kind, dat ter plekke stierf. De moeder werd gedeporteerd.

Het kruis is gemaakt door Álvaro Enciso, een kunstenaar uit Tucson, Arizona. In vijf jaar zette hij honderden van deze kruizen neer in de Sonora-woestijn op plekken waar ooit dode migranten zijn gevonden. Hij doet dit aan de hand van een gedetailleerde plattegrond van de gemeentelijke lijkschouwer.

„Ik zag die kaart met rode stippen en ze deden iets met me”, vertelde hij eind 2017. „Ze maakten het leed van die migranten zo abstract. Ik wilde naar die plekken lopen, weten hoe zij zich gevoeld moeten hebben toen er eind kwam aan hun Amerikaanse droom.”

Waterflessen

El sueño americano – het was ook de term die de moeder van Óscar Martínez deze week tegen de internationale pers in de mond nam. „Ik zei hem nog niet te gaan. Ik had een slecht voorgevoel”, zei Rosa Ramírez. Haar zoon ging toch. „Het was zijn droom, een goede toekomst voor zijn gezin.”

Na het plaatsen van al die kruizen kwam Enciso tot de conclusie dat de wilskracht van migranten zo groot is, dat het geen zin heeft hen op deze wijze te weren. „Ze weten wel dat het gevaarlijk is, maar begrijpen het gevaar niet.” Net als de Rio Grande bevat de Sonora-woestijn een geheim, zei hij. „Dit prachtige gebied wordt gebruikt om mensen te doden. En het is niet dat we dit laten gebeuren, we zorgen ervoor dat het gebeurt.”

Intussen doen de VS bar weinig om de crises in Midden-Amerika te lenigen. De bende-oorlogen en het narcogeweld in Honduras, Guatemala en El Salvador worden er aangejaagd door de Amerikaanse vraag naar drugs en worden gevoerd met Amerikaanse wapens. Corruptie en slecht bestuur, tot op het hoogste niveau, worden door Washington gedoogd. Ontwikkelingsprojecten in de regio zijn door Trump gestaakt. De exodus zal nog wel even aanhouden.

 De Amerikaanse politiek is zo diep verdeeld, dat ze immigratie al decennia niet beter weet te regelen. Burgers springen zolang bij. Zoals de Tucson Samaritans, christelijke vrijwilligers die langs de migratiepaden in de Sonora-woestijn water en voedsel achterlaten. Bob Kee, zoals alle samaritanen allang pensioengerechtigd, trekt bijvoorbeeld nog elke maandagochtend vroeg de woestijn in om gallonflessen drinkwater te ‘droppen’. „Wie doet het anders?”

Na een paar uur door de woestijn getrokken te hebben, beklaagde Bob Kee zich bij een pint bier en pelpinda’s over politici die het migratievraagstuk maar niet aanpakken. „Doe iets”, riep hij hen boos op.

Kee, zeker geen linkse Amerikaan, stelde: „Het zal altijd neerkomen op een soort uitruil tussen links en rechts. Dus een strenger toelatingsbeleid voor degenen die nog willen komen en het regulariseren van diegenen die hier illegaal zijn, maar die het bedrijfsleven nodig heeft. Zo simpel is het. Regel dit eindelijk eens.”