Analyse

Kabinet wil burger met klimaatplan vooral geruststellen

Klimaatakkoord Na eerdere berichten over lastenverhogingen beklemtoonde het kabinet nu dat niemand zich zorgen hoeft te maken over de klimaatplannen.

Eric Wiebes, Carola Schouten en Kajsa Ollongren en Stientje van Veldhoven tijdens de presentatie van het Klimaatakkoord, een groot pakket maatregelen om de komende decennia de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen
Eric Wiebes, Carola Schouten en Kajsa Ollongren en Stientje van Veldhoven tijdens de presentatie van het Klimaatakkoord, een groot pakket maatregelen om de komende decennia de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen Foto Robin Utrecht/ANP

Ze stonden vrijdagmiddag vriendelijk glimlachend naast elkaar in het Haagse perscentrum Nieuwspoort, drie ministers en een staatssecretaris. Hun belangrijkste doel: mensen geruststellen over de plannen van het kabinet-Rutte III om de CO2-uitstoot te verminderen.

Rijd je nog in een wat oudere benzineauto? Kan gewoon, zei de staatssecretaris van mobiliteit, D66’er Stientje van Veldhoven. Heb je geen geld voor een warmtepomp of zonnepanelen? De energierekening zal toch minder hard stijgen, beloofde minister Eric Wiebes van Economische Zaken (VVD). Er komt ook méér bos en de bodem wordt gezonder – een toezegging van minister van Landbouw Carola Schouten (ChristenUnie).

„Wij zorgen ervoor”, was de boodschap van Wiebes namens het hele kabinet, „dat u zich geen zorgen hoeft te maken.”

Het was zo zorgvuldig geregisseerd en allemaal zo mooi, dat oud-VVD-leider Ed Nijpels vanaf de eerste rij uitriep: „Het paradijs.” Hij leidde het afgelopen jaar de ‘klimaattafels’ van organisaties en bedrijven die eind 2018 met een lange lijst voorstellen waren gekomen voor een klimaatakkoord. Rutte III komt nu met de definitieve maatregelen om de CO2-uitstoot in 2030 bijna te halveren.

In de coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie is er de afgelopen maanden lang en vaak moeizaam over overlegd. „Het was net een tweede kabinetsformatie”, zegt een betrokkene.

Lees ook: Kabinet presenteert definitieve maatregelen voor halvering CO2-uitstoot

Dat het is gelukt, betekent dat Rutte III eensgezinder de zomervakantie ingaat dan iemand op het Binnenhof in januari nog voor mogelijk had gehouden. VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff had toen D66-leider Rob Jetten in de Telegraaf uitgemaakt voor ‘klimaatdrammer’ en een klimaatakkoord zou er wat Dijkhoff betreft niet komen als het ‘gewone mensen’ te veel geld kostte. Hij zei ook: „Als het alternatief wordt dat ik óf het kabinet óf de burger moet laten vallen: de burger zal ik nooit laten vallen.”

T-shirts van Rob Jetten

Het kwam hard aan. Sybrand Buma, toen nog CDA-leider, zag hoe Dijkhoff aan de haal ging met zíjn verhaal dat mensen met weinig geld niet mochten opdraaien voor de subsidies aan Tesla-rijders. Voor de ChristenUnie was een stevig klimaatplan juist een van de belangrijkste redenen geweest om mee te doen aan Rutte III, en dat zou er nu ineens niet komen?

Jetten was er snel overheen, hij liet T-shirts maken met ‘klimaatdrammer’ erop. Maar dat versterkte alleen nog maar het imago van klimaat-ruzie-kabinet-Rutte III. De ChristenUnie en D66 waren fel vóór klimaatmaatregelen zoals afgesproken in het regeerakkoord, CDA en VVD leken die te willen tegenhouden om bedrijven en ongeruste burgers te beschermen.

In februari bleek ook nog eens dat de energierekening veel hoger uitviel dan het kabinet steeds had gezegd, het ministerie van Economische Zaken had gerekend met oude cijfers. En uit berekeningen van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en het Centraal Planbureau (CPB) kwam daarna dat vooral mensen met weinig geld en een middeninkomen de gevolgen zouden voelen van de klimaatplannen die de ‘tafels’ hadden bedacht, en ook van de hogere energiebelasting.

Het was net voor de Provinciale Statenverkiezingen en achteraf verwijten de coalitiepartijen zichzelf dat ze het lieten gebeuren: de openlijke verdeeldheid, de verkeerde cijfers, en ondertussen hadden ze geen goed antwoord op Forum voor Democratie dat de onrust onder kiezers over de plannen aanvoelde en gebruikte.

Maar bij de regeringspartijen bestaat ook het idee dat het niet alléén aan henzelf lag. De ‘klimaattafels’ zouden met al hun voorstellen de onzekerheid van mensen hebben vergroot. „En ook met hun verwachtingen over de effecten op de koopkracht”, zegt een betrokkene.

Onder druk van berichten over de kosten voor ‘gewone gezinnen’, kwam Dijkhoff in maart met ideeën om het als coalitie helemaal anders te doen: er zou een CO2-heffing komen voor bedrijven, waar de VVD altijd tegen was geweest, en mensen met lagere inkomens en vaak tweedehands benzineauto’s zouden worden ontzien. Om dat te betalen kwam ook het idee van rekeningrijden op tafel – wat de VVD betreft alleen voor elektrische auto’s. De VVD had het liefst dat niet alleen benzineauto’s, maar ook diesels werden ontzien door het kabinet. Volgens een ingewijde wilde vooral D66-staatssecretaris Stientje van Veldhoven dat diesel een cent per liter duurder zou worden, bedoeld voor de transportsector. In de coalitie heette dat het ‘centje van Stientje’.

Lees ook: Kabinet neemt te weinig maatregelen om aan Urgenda-uitspraak te voldoen

PvdA wist van de plannen

Om de klimaatplannen door de Eerste Kamer te krijgen, rekent de regeringscoalitie nu vooral op de PvdA. Die partij werd volgens betrokkenen door Wiebes op de hoogte gehouden van de plannen van de coalitie, GroenLinks nauwelijks. Het vertrouwen tussen de coalitie en PvdA is flink verbeterd door de steun van Lodewijk Asscher bij de onderhandelingen over het pensioenakkoord.

Minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken, D66) trok bij dat akkoord het succes naar zich toe. Zo’n heldenrol zien betrokkenen niet zomaar voor Wiebes bij het klimaat. Hij zag er de afgelopen weken steeds slechter uit, in een debat in de Tweede Kamer duwde premier Mark Rutte hem zelfs een keer opzij om in zijn plaats antwoord te geven. In de coalitie wordt Wiebes gezien als een ‘echte beta’ die zich kan verliezen in modellen en berekeningen. Als Wiebes nu iets nodig heeft, zegt een betrokkene, dan is het „een goede vakantie”.

Waarom kiest de regering voor een CO2-heffing? In deze video leggen we het uit.