‘Tsjechië mag niet als Hongarije worden’

Protest tegen premier Babis De demonstrerende Tsjechische jongeren willen geweldloze rebellie. „Ga in gesprek met mensen met wie je het oneens bent.”

Betogers maakten zich zondag in de buurt van het Letna-park in Praag op voor de grootste demonstratie sinds 1989. Wordt vervolgd, op 16 november.
Betogers maakten zich zondag in de buurt van het Letna-park in Praag op voor de grootste demonstratie sinds 1989. Wordt vervolgd, op 16 november. Foto Filip Singer/EPA

Je kunt veel zeggen over Tsjechische revoluties, maar niet dat ze in een razend tempo ontvlammen. Zondag joelden in Praag ruim een kwart miljoen mensen om het aftreden van premier Andrej Babis – het grootste protest sinds de Fluwelen Revolutie van 1989. Maar niemand verwacht dat die massale opstand direct politieke gevolgen krijgt. Sterker nog, de organisatoren vinden het voorlopig even mooi geweest. „Het kost best veel geld. In de zomervakantie is het onpraktisch om te demonstreren”, zegt Benjamin Roll. „En we zijn echt bekaf, sommige mensen staan op instorten.”

Roll (24) wandelt door Praag op sandalen, in korte broek, en met een linnen tasje van de theologiefaculteit waar het allemaal begon. Hier werd in 2017 ‘Een Miljoen Momenten voor Democratie’ opgericht door een stel maatschappelijk betrokken studenten. Pamfletten gingen ze schrijven. Petities indienen. Filosoferen over democratie, de rechtsstaat en hun verantwoordelijkheid daarin als religieuze leiders van de toekomst.

„We wilden dat alle Tsjechen een momentje zouden nemen om na te denken over de stand van onze democratie”, zegt Roll. Hij „had nooit verwacht dat het tot zoiets gigantisch kon uitgroeien”. Het logo op de button die hij op zijn hart draagt is een combinatie van een vraagteken en een zandloper. Niemand weet waar dit toe leidt. Of hoe lang het gaat duren.

Lees ook: Weer megademonstratie in Praag tegen premier Babis

Piratenpartij in opkomst

In het parlementsgebouw in Praag heerst woensdag een sterker gevoel van urgentie. Babis moet zich verdedigen tegen een motie van wantrouwen. De derde sinds hij in 2017 benoemd werd. De premier en miljardair is beticht van belangenverstrengeling en is verwikkeld in een jaren voortslepend justitieel onderzoek naar fraude met EU-subsidies. Hij blijft overeind met steun van coalitie- en gedoogpartijen.

Onder de bevolking blijft Babis populair. Populairder dan zijn tegenstanders in ieder geval. De zakenman verhoogde na jaren van verwaarlozing de pensioenen en lerarensalarissen. Een kwart miljoen demonstranten op een bevolking van 10,6 miljoen inwoners maakt indruk, maar betekent nog niet dat Babis democratisch verslagen wordt. „We veranderen niet van regering omdat er gedemonstreerd wordt”, zei hij recent.

Eén van de parlementariërs die wel vindt dat hij nu moet aftreden is Olga Richterová (34) van de Piratenpartij. In Tsjechië is dat geen marginaal hackersclubje, maar een progressieve partij die al tien jaar aan de weg timmert. Bij de Europese verkiezingen vorige maand werden de Piraten met 14 procent van de stemmen de derde partij. „De enige politieke partij die niet verbonden is met de cliëntelistische netwerken die de afgelopen dertig jaar de dienst uitmaken”, zegt politicoloog Vladimíra Dvoráková. Ook Richterová verklaart het succes „doordat andere partijen het vertrouwen van de bevolking verloren” hebben. „Het ontbreekt in de Tsjechische politiek aan elke vorm van rekenschap.”

Ze ziet verschillende redenen dat mensen – veelal jongeren die net als zij het afschudden van het communisme (in 1989) niet bewust meemaakten – nu de straat opgaan. „Het gaat natuurlijk om de wandaden en slecht beleid van Babis, en zijn voorgangers. Maar heeft ook te maken met de ontwikkelingen om ons heen.”

Net als Roll noemt ze Hongarije en Polen als negatieve voorbeelden. In beide landen kwam dit decennium een sterke man aan de macht die op een golf van economische groei veel geld kon uitdelen en ondertussen journalisten monddood maakte en morrelde aan de onafhankelijkheid van rechters. „Wij zijn niet zo nationalistisch. En Tsjechië is een sterkere democratie, met een liberale inslag. Maar met Babis dreigen we dat pad op te gaan”, zegt Richterová. De premier benoemde recent een nieuwe minister van Justitie die hem tegen vervolging moet beschermen.

Naast een angstbeeld is er ook inspiratie. Slowakije – het conservatievere, losgesneden tweelingzusje – koos dit voorjaar een progressieve president, Zuzana Caputova, met een achtergrond als activiste. Aan deze verkiezing gingen massale demonstraties in de Slowaakse hoofdstad Bratislava vooraf.

Wat Richterová van de Piratenpartij het meest bemoedigt, is de plotselinge maatschappelijke engagement. „Als we naar andere voormalig communistische staten kijken, zien we dat overal jongeren wegtrekken. Tsjechen zijn honkvast, ze zien hun toekomst hier. Dat maakt ze meer betrokken bij wat er in de politiek gebeurt.” Richterová, met een jongensachtig kort kapsel en een oerdegelijke blauwe jurk, promoveerde in taalkunde. In plaats van vertaler te worden bij de Europese Unie, zoals ze van plan was, keerde ze terug naar Praag „op zoek naar een gemeenschap”.

Vreedzame, bedeesde, een tikkeltje intellectuele protesten zonder hoge verwachtingen van radicale veranderingen zijn typisch Tsjechisch. Opmerkelijker is dat zowel het maatschappelijke ongenoegen als de politieke oppositie gestuwd wordt door religieuze overtuiging. Tsjechië is het meest atheïstische land van Europa, maar Roll én Richterová zijn actief in de evangelische Brethren Kerk. Een stroming die van de Habsburgse heerschappij tot en met de Sovjetoverheersing streed voor godsdienstvrijheid, en nu net zo rap leegloopt als andere kerken.

Richterová wist niet dat Roll dominee wil worden in de Kerk waar zij bij hoort. „Maar het is wel verklaarbaar dat de organisatoren zich op dezelfde manier als ik geroepen voelen geweldloos te rebelleren én verantwoordelijkheid te nemen.”

Roll en zijn medeorganisatoren hebben de protesten mede op een laag pitje gezet „om te voorkomen dat wij worden gezien als een soort redders”. Liberale Tsjechen zijn al sinds Václav Havel, schrijver, dissident, president en nationale held, op zoek naar een nieuwe Messias, zeggen analisten als Vladimíra Dvoráková.

Maar hoewel Roll die rol niet op zijn schouders wil nemen, moet de druk op Babis wel met een evangelistische inslag levend gehouden worden. De volgende demonstratie staat gepland voor 16 november, de avond voor de herdenking van Fluwelen Revolutie van 1989. Tot die tijd roept Roll zijn medestanders op te praten met Babis-aanhangers. „Ga in gesprek met mensen met wie je het oneens bent, zo kalm mogelijk. Probeer vrienden, ouders, buren, collega’s met informatie te overtuigen.”

Roll komt oorspronkelijk uit Praag en kent in zijn bubbel niemand die op Babis stemde. Hij zat deze week in een taxi bij een chauffeur die Babis bejubelde. „Het was lastig met hem te discussieren en rustig te blijven, maar namen met een glimlach afscheid.” De Tsjechen blijven het hardvochtig maar gemoedelijk oneens.