Rutte III zet kleine stapjes naar democratische vernieuwing

Kabinetsreactie commissie-Remkes Het kabinet Rutte III schuift moeilijke besluiten over bestuurlijke vernieuwing voor zich uit. Er komt wel een nieuw kiesstelsel, maar over het bindend referendum wordt langer nagedacht.

Minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken, D66) wil „zorgvuldig” aan het werk gaan met de aanbevelingen van de commissie-Remkes.Foto Remko de Waal / ANP.
Minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken, D66) wil „zorgvuldig” aan het werk gaan met de aanbevelingen van de commissie-Remkes.Foto Remko de Waal / ANP.

Een kleine aanpassing in het kiesstelsel als schijnoplossing voor een groot democratisch tekort. Een cynicus kon de kabinetsreactie op het vuistdikke rapport van de staatscommissie-Remkes woensdag zo uitleggen. Dat gebeurde dan ook, bijvoorbeeld op website GeenStijl, waar minister Ollongren de boeman is sinds ze het referendum afschafte. „Ollongren vernieuwt helemaal niks”, schreef het blog over de maatregelen die de minister presenteerde. Serieuzere kritiek was er ook, bijvoorbeeld van oud-D66-Kamerlid en partijgenoot Boris van der Ham. Hij twitterde: „Prima om iets aan de Eerste Kamer en meer met voorkeursstemmen te doen. Maar voor de rest komt de regering met weinig substantieels.”

Het kabinet reageerde woensdag na een half jaar op de tientallen aanbevelingen die Johan Remkes’ commissie in december deed. Daaronder waren voorstellen voor grote hervormingen van het politieke bestel, zoals een gekozen formateur, de oprichting van een Constitutioneel Hof dat wetten aan de Grondwet toetst en invoering van het bindend correctief referendum. Allemaal hard nodig omdat een deel van de bevolking zich in het huidige stelsel onvoldoende gehoord en vertegenwoordigd voelt, stelde Remkes. Hij waarschuwde voor toestanden met gele hesjes in Nederland als de politiek niet „een substantieel deel” van zijn aanbevelingen zou overnemen.

Lees ook: Remkes stelt grote hervormingen van politieke bestel voor

Geen gekozen formateur

De regering deelt Remkes’ analyse dat de democratie „aan onderhoud toe is”, zoals Ollongren woensdag in een toelichting zei, maar neemt niet veel grote hervormingen in één keer over. De direct gekozen kabinetsformateur, die de kiezer meer invloed op de samenstelling van het kabinet had moeten geven, is al definitief afgeschoten. „Niet logisch” binnen het Nederlandse systeem, vindt het kabinet. Want wat als de gekozen formateur niet van de grootste partij is? Het zou de nu al vaak langdurige en ingewikkelde kabinetsformatie nóg complexer kunnen maken, is de vrees van de coalitiepartijen.

Over andere grote hervormingen, zoals het referendum en een Constitutioneel Hof, wil het kabinet nog een paar maanden langer nadenken. Critici hoonden woensdag dat de staatscommissie al twee jaar uitgebreid alle voors en tegens heeft afgewogen. „Maar het kabinet denkt er nog langer overna”, twitterde SP-senator Bastiaan van Apeldoorn, die vreest dat het advies voor een nieuw referendum „in de wind wordt geslagen”. De Jonge Democraten, de jongerenorganisatie van D66, sprak in een reactie hoop uit dat de grote hervormingsvoorstellen „niet in de ijskast verdwijnen”.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Haagse Zaken: NRC Haagse Zaken #37: Wat is die D nog waard?
U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.

Bestuurlijke behoudendheid

Dat dit kabinet de voorstellen van Remkes niet dolenthousiast overneemt verrast niet. Het regeerakkoord van Rutte III had geen enkele ambitie wat staatkundige vernieuwing betreft. Het enige wezenlijke dat Ollongren op dit vlak tot nu toe deed was juist het intrekken van een instrument voor burgerinspraak: de afschaffing van het raadgevend referendum vlak na haar aantreden. Met VVD, CDA en ChristenUnie zit haar partij D66 in een coalitie waar het op het bestuurlijke vlak behoudendheid troef is. In dat opzicht zijn de kleine stapjes die Rutte III nu zet goed te plaatsen.

Het zou ook flauw zijn om te doen alsof de kabinetsreactie niets voorstelt. Het kabinet bepleit in navolging van Remkes een nieuw kiesstelsel dat de band tussen kiezer en gekozene moet versterken. Je kiest voortaan óf een partij als geheel óf een bepaalde kandidaat. Zo’n systeem geeft de voorkeursstem meer gewicht en maakt dat individuele kandidaten die campagne voeren eerder gekozen kunnen worden. „Als je onderwijs belangrijk vindt, of wat er in je regio gebeurt, kun je straks heel specifiek kiezen voor iemand die daar voor staat”, zegt Ollongren. De minister denkt dat kiezers zich zo daadwerkelijk beter vertegenwoordigd kunnen voelen.

Ollongren wijst ook op andere maatregelen die het kabinet wél neemt, zoals een andere manier om de Eerste Kamer te kiezen en het vereenvoudigen van de procedure om de grondwet te wijzigen. Daarnaast benadrukt ze dat de andere grote hervormingen, zoals het bindend correctief referendum, nog niet van de baan zijn. Sterker nog, volgens Ollongren neemt het kabinet Remkes’ pleidooi voor zo’n referendum „heel serieus”.

400.000 handtekeningen

Tegelijk ligt het bindend referendum binnen de coalitie - waar vooral VVD en CDA er niets in zien - erg gevoelig. Daarom wil Ollongren „zorgvuldig” opereren. En dus wil het kabinet eerst uitzoeken hoe zo’n referendum er precies uit moet zien.

Bij een bindend referendum, waarvoor een grondwetswijziging nodig is, kunnen burgers na afloop een aangenomen wetsvoorstel alsnog afschieten. Remkes schreef in zijn rapport dat voor de aanvraag van een referendum 400.000 handtekeningen nodig moeten zijn en bepleitte een uitkomstdrempel, wat betekent dat de uitslag pas geldig is als een bepaald percentage van de kiesgerechtigden een voorstel verwerpt.

Ollongren zegt dat er nog meer vragen openstaan, zoals of dit soort eisen in de grondwet moeten worden opgenomen waardoor ze niet te eenvoudig veranderd kunnen worden. Om hierover na te denken neemt het kabinet iets meer tijd, maar het hoopt voor het einde van dit jaar een knoop door te hakken.