Toneeljury kiest beste theater van afgelopen seizoen, zonder werk van de grote gezelschappen

Juryselectie Theater Festival Als beste theater van het afgelopen jaar selecteerde de Toneeljury vooral voorstellingen van jonge en alternatieve makers, met vaak racisme en vluchtelingen als onderwerp. De gevestigde gezelschappen hebben het nakijken.

Melk & dadels van Rose Stories/ Daria Bukvic.
Melk & dadels van Rose Stories/ Daria Bukvic. Foto Kurt van der Elst, bewerking NRC

De Nederlandse Toneeljury heeft de twaalf beste theatervoorstellingen van het afgelopen seizoen geselecteerd voor het Nederlands Theater Festival in september. De zevenkoppige jury, onder leiding van presentatrice en programmamaker Hadassah de Boer, deed een eigenzinnige keuze. Bij de selectie zit een jeugdvoorstelling (Het verhaal van het verhaal) en een voor de theaters aangepaste versie van een locatievoorstelling uit 2017 (A Seat At The Table van Saman Amini), maar wat het meest opvalt is dat van de grote gezelschappen geen eigen producties zijn geselecteerd. Bij de beste voorstellingen zijn ze slechts betrokken als coproducent of alliantie. Meest opvallende afwezige voorstelling is Een klein leven van Internationaal Theater Amsterdam in de regie van Ivo van Hove, die unaniem vijf sterren kreeg van de critici (NRC, Trouw, Telegraaf, Volkskrant, De Morgen).

De keuze is niet bedoeld als statement, zegt juryvoorzitter De Boer. „Wat er voor lijn zit in de selectie merk je pas als de keuze is gemaakt. Het is niet zo dat we de selectie aanpassen aan een vooropgesteld idee of aan criteria die we als juryleden aan elkaar opleggen.”

Theater met sociaal-maatschappelijke onderwerpen domineert de lijst. De Boer: „Er worden ontzettend veel goede producties gemaakt over alledaags racisme en hoe het is om op te groeien in Nederland als je achtergrond niet Nederlands is. Het is geen thema dat we speciaal hebben opgezocht. Ook Gas van Toneelgroep Jan Vos, over de kwalijke gevolgen van de gaswinning in Groningen, reageert op maatschappelijke frictie. De behoefte om zulke voorstellingen te maken zegt veel over het theaterklimaat.”

De jury kiest vijf producties uit de grote zaal, vijf uit de kleine zaal en twee locatievoorstellingen. In het juryrapport staat dat „succesvolle en inspirerende producties” dit seizoen „niet per se plaatsvinden binnen de muren, vormen en organisaties van het traditionele theater. Juist daar waar grenzen werden opgezocht, opgerekt en vermengd blonken de producties uit.”

De jury sprak ook over de vraag of het onderscheid tussen acteurs en actrices, en dus tussen de acteurprijzen Louis en Theo d’Or, moet worden gehandhaafd. „In hoeverre is het nog reëel om een onderverdeling te maken in mannelijke en vrouwelijke acteurs? Ik kan me indenken dat er een vertolker aankomt van wie het gender minder makkelijk is in te delen. Daar gaan we ongetwijfeld over doorpraten.”

De zeven juryleden slaagden erin om gezamenlijk het immense aanbod aan circa 250 premières te bestrijken. „We verdelen de producties niet volgens een schema”, zegt De Boer. „Het is een bevlogen groep, die door hun werk al veel ziet. Gedurende het seizoen vergaderen we een paar keer en we houden elkaar op de hoogte in onze app-groep. Aan het einde volgt een vergadering waarin we de nominaties voor de acteurs vaststellen en een vergadering waarin we de selectie voor het Theater Festival bepalen.”

Collectief

De vraag hoe de jury kijkt en oordeelt, vindt ze lastig. „Bij elke voorstelling vliegen er weer andere argumenten over tafel. De juryleden zijn nogal verschillend en iedereen brengt zijn eigen ideeën in. Wat ik ervan kan zeggen, is dat we niet hebben gepolderd. Deze selectie is geen middenmoot waar iedereen mee kan leven. Er is scherp gekozen.”

Het was voor De Boer haar eerste keer als voorzitter van De Toneeljury. Afgelopen september volgde ze Ferry Mingelen op. „Het is een enorme eer. Ik zat in de metro toen ze belden en ik zat met een brede smile als een soort prof. dr. ir. P. Akkermans op mijn stoel: ‘Ik ben genoemd!’”

De Boer zag circa zestig voorstellingen en meer dan tien registraties op video. Zoveel theater zien was geen opgave. „Het is nooit een weggegooide avond. Je maakt samen iets mee, je begeeft je tussen de mensen. Zo’n collectieve ervaring is goed voor je ziel. Voor jongeren is het ook een goede oefening om die concentratie op te brengen. Die ervaring in het theater gun ik iedereen.”

DE JURYSELECTIE

(Met quotes uit het juryrapport)

All Inclusive van Julian Hetzel/ Campo ism Frascati Producties

Foto Helena Verheye

All Inclusive van Julian Hetzel/ CAMPO ism Frascati Producties. „Hetzel confronteert het publiek genadeloos met het gemak waarmee de oorlog in het westen wordt geconsumeerd.” NRC gaf vier ballen.

Citizen K. van Trouble Man/ Het Nationale Theater

Foto Sanne Peper

Citizen K. van Trouble Man/ Het Nationale Theater. „Je ziet en ervaart haarfijn hoe racisme en onbegrip zich in ons land manifesteren.” NRC gaf vier ballen.

De verse tijd van Dood Paard/ Toneelhuis

Foto Sanne Peper

De verse tijd van Dood Paard/ Toneelhuis. „Een prachtig en ontwapenend monument voor toenadering en dialoog.” NRC gaf vier ballen.

Hin und her van ’t Barre Land/ Tijdelijke Samenscholing & Co

Foto Sofie Knijff

Hin und her van ’t Barre Land/ Tijdelijke Samenscholing & Co. „Bijzonder om te merken hoe een tekst uit 1933 zo’n actuele toneelavond oplevert.” NRC had geen recensie.

A seat at the table van Saman Amini/ Black Sheep Can Fly

Foto Rene den Engelsman

A Seat At The Table van Saman Amini/ Black Sheep Can Fly. „Zonder prekerig te worden, maar ook zonder iets weg te lachen, wordt de gedeelde pijn die schuilgaat achter dagelijks racisme onderzocht.” NRC gaf vijf ballen.

Turks Fruit van Hummelinck Stuurman Theaterbureau.

Foto Annemieke van der Togt

Turks Fruit van Hummelinck Stuurman Theaterbureau. „Een verrassend actuele voorstelling, die met humor en vaart gebracht wordt.” NRC gaf drie ballen.

Het verhaal van het verhaal van Theater Artemis/ Het Zuidelijk Toneel.

Het verhaal van het verhaal van Theater Artemis/ Het Zuidelijk Toneel. „Een voorstelling zonder richting, zonder structuur, zonder verhaal – en zonder dat te verheerlijken.” NRC gaf vier ballen.

Gas van Toneelgroep Jan Vos.

Foto Aernout Steegstra

Gas van Toneelgroep Jan Vos. „Een zeer boeiende en veelzijdige dramatische vertelling – waarvan de relevantie tot ver buiten Groningen reikt.” NRC gaf vijf ballen.

Melk & Dadels van Rose Stories/ Daria Bukvic

Foto Kurt van der Elst

Melk & Dadels van Rose Stories/ Daria Bukvic. „Met hun oprechte en energieke spel weten de spelers het publiek te veroveren.” NRC gaf vier ballen.

Pinokkio van de Veenfabriek i.s.m. La Compagnie du Tire-Laine,

Foto BEN VAN DUIN

Pinokkio van Veenfabriek/ La Compagnie du Tire-Laine. „Een overrompelende theaterervaring: hilarisch, feestelijk en pijnlijk tegelijk.” NRC gaf vier ballen.

Permanent Destruction: The SK Concert van Naomi Velissariou/ Theater Utrecht/ Rudolphi Producties/ C-Takt

Foto Sanne Peper

Permanent Destruction – The SK Concert van Naomi Velissariou/ Theater Utrecht/ Rudolphi Producties/ C-Takt. „Een indringende monoloog die in alle vezels existentiële hunkering, pijn en onmacht ademt.” NRC gaf drie ballen.

Vincent Rietveld gaat voor de Louis d’Or van de Warme Winkel / Grand Theatre Groningen Foto Sofie Knijff

Vincent Rietveld gaat voor de Louis d’Or van De Warme Winkel/ Grand Theatre Groningen. „Een vijfkoppig, synchroon pratend koor aan jonge performers representeert op fenomenale wijze het collectief dat zich tegen de ijdele ambitie van Vincent Rietveld keert.” NRC gaf vier ballen.