Recensie

Recensie Beeldende kunst

Vele blikken op Zuid-Afrika komen samen in ‘Welkom Today’

Fotografie ‘Welkom Today’ combineert foto’s van de Zuid-Afrikaanse Lebohang Tlali en de Nederlandse Ad van Denderen.

Ad van Denderen, Acclimatisatieruimte in de Steyn-mijn, 1991
Ad van Denderen, Acclimatisatieruimte in de Steyn-mijn, 1991

Lebohang Tlali was achttien toen hij op de kunstacademie in Zuid-Afrika een fotoboek uit 1991 aantrof over het plaatsje Welkom en de township Thabong, waar hij zelf was opgegroeid. Hij was stomverbaasd. Een fotoboek over Welkom, toch bepaald geen toeristische trekpleister, en ook nog door een witte Nederlander, Ad van Denderen?

Ruim twintig jaar later kwam hij dat fotoboek, Welkom in Suid-Afrika, opnieuw tegen, nu in een kunstgalerie in Kaapstad waar hij werkte. Nu besloot hij Van Denderen een e-mail te sturen: „Ik wil uw foto’s graag terugbrengen naar Welkom.” Lang verhaal kort: dat is gebeurd, Tlali heeft zijn eigen foto’s eraan toegevoegd en nu is de uitkomst van deze bijzondere samenwerking in het Stedelijk Museum in Amsterdam te zien.

Welkom Today is een meerstemmige vertelling, met oude en nieuwe foto’s van Van Denderen (geboren 1943) en hedendaagse van Tlali (geboren 1978), beelden uit familiearchieven en kranten, en ook foto’s door Zuid-Afrikaanse en Amsterdamse scholieren. Ook de verschijningsvorm is dankzij de producent, het documentaireplatform Paradox, veelzijdig: behalve de tentoonstelling is er een boek met aansprekende reportages en interviews door journaliste Margalith Kleijwegt – Van Denderens echtgenote –, een krant met de scholierenfoto’s en een groot scherm met dronebeelden van het armoedige Welkom.

Noma Nyamani, Zelfportret, 2017

Nelson Mandela was net vrij toen Van Denderen en Kleijwegt voor het eerst naar Welkom trokken – sindsdien zijn ze er diverse malen geweest. Van Denderen was op zoek naar een goudmijnstad en las in de krant dat er in die nadagen van de apartheid onrust was in Welkom en de naastgelegen township Thabong. Die onrust is te zien op de foto’s uit begin jaren negentig: een man loopt met gebalde vuist midden over straat, achterop komt een auto waar de loop van een geweer uit het raam steekt. In het boek vertelt Tlali over zijn herinneringen aan die tijd, bijvoorbeeld aan de vrienden en klasgenoten die van de ene dag op de andere verdwenen. Gearresteerd? Door het ANC gerekruteerd? Zo zijn door het hele project de beelden en de verhalen met elkaar vervlochten tot één hecht geheel dat bijna drie decennia omspant.

Op andere foto’s van toen spat de spanning er op een subtieler manier af. De zwarte huishoudster bijvoorbeeld die een overhemd strijkt waar het embleem van de rechts-extremistische Afrikaner Weerstandsbeweging op zit. Of het onvergetelijke beeld van een rij uitgeputte en bezwete zwarte mannen die worden getest op hun uithoudingsvermogen in de ondergrondse hitte.

Lebohang Tlali, Linkie Tlali, 2018

Zelfportret

Het beeld waar je als kijker de meeste moed uit put, is het zelfportret van de tiener Nomakhosi Nyamani, een van de scholieren die aan de workshops van Tlali meededen – zij zit op de school waar hij zelf ook op zat. Een pronte meid, die zichzelf met volle borsten en billen met tegenlicht afbeeldt voor de gordijnen. Als er één beeld in het boek en de tentoonstelling de trots en het zelfvertrouwen van de komende generatie zwarte Zuid-Afrikanen verbeeldt, dan is dit het wel.

De kinderen die aan het fotoproject meededen, houden nog steeds contact met elkaar via WhatsApp en sturen hun foto’s nog steeds naar Van Denderen en Tlali. Het werken met de scholieren was voor Tlali minstens even belangrijk als het maken van foto’s voor het boek en de tentoonstelling. „Ze weten haast niets van de apartheid, de zwarte net zo min als de witte kinderen.”

Twee fotografen van twee verschillende generaties, uit twee verschillende landen, met twee verschillende huidskleuren. Maar het vloeit nu allemaal in elkaar over, ook dankzij het bindweefsel van de foto’s van familiearchieven. Voelde Lebo Tlali niet enig ressentiment toen hij voor het eerst het werk van Van Denderen zag, over deze onbekende witte man die zich ineens zijn stad toe-eigende? „Ik was vooral verbaasd dat er überhaupt iemand zich voor Welkom interesseerde!”, zegt hij. „Zijn belangstelling voor mijn woonplaats ontroerde mij, bovendien zag ik hoe fotografie je wereld kon verbreden. Zijn werk heeft mijn leven veranderd.”