Opinie

Meeslepende film over willoze vrouw

Peter de Bruijn ‘Wanda’ van Barbara Loden, een film over een vrouw die niet weet wat ze met het leven moet aanvangen, verdeelt de meningen al decennia.

Peter de Bruijn

De film verschijnt met enige regelmaat op lijstjes van beste films aller tijden die zijn gemaakt door een vrouw. Wanda (1970) is de enige film als regisseur van actrice Barbara Loden (1932-1980). Zij was vooral bekend als actrice in het werk van haar minnaar en latere echtgenoot Elia Kazan.

De film – Loden schreef ook het scenario en ze speelt zelf de hoofdrol – gaat over een vrouw die geen idee heeft wat ze met het leven aan moet vangen en daarom de dingen maar laat gebeuren. Man en kinderen heeft ze achtergelaten. Ze dwaalt doelloos en zonder geld van winkelcentrum naar café. Soms gaat ze met een man mee. Zo komt Wanda in aanraking met de kleine crimineel Mr. Dennis, die ze altijd aanspreekt bij zijn achternaam. Hij behandelt haar onaangenaam, maar ze blijft in zijn buurt hangen, ook als hij van plan is om met haar hulp een bank te overvallen.

Volgens Loden was Wanda een portret van wat haar eigen leven had kunnen zijn, als ze niet had weten te ontsnappen aan haar armoedige jeugd in North Carolina en naar New York was vertrokken om een nieuw leven te beginnen. De film is gedraaid op 16mm en gemaakt voor een appel en een ei (150.000 dollar). Bijna niemand kwam in 1970 kijken. De tweede feministische golf kon weinig aanvangen met dit portret van een passieve, stuurloze vrouw.

Maar Wanda blijkt een lang leven beschoren te zijn. De film geldt inmiddels als een klassieker. Vooral in Frankrijk heeft de film aanzien. Actrice Isabelle Huppert en schrijfster Marguerite Duras staken hun bewondering voor Wanda niet onder stoelen of banken. In Frankrijk verscheen ook het prachtige boekje (103 pagina’s) dat Nathalie Léger scheef over Loden en Wanda, dat onlangs uitkwam in Nederlandse vertaling: Aanvulling op het leven van Barbara Loden.

Het boek is veel dingen tegelijk: een uitgebreide filmbeschrijving en een biografische schets van Barbara Loden. Maar Wanda biedt Léger ook de mogelijkheid om aan introspectie te doen: ze onderzoekt ook haar eigen relaties met mannen en met haar moeder, die van dezelfde generatie is als Loden. Waarom is Léger zo gefascineerd door Wanda? Haar bejaarde moeder begrijpt er in ieder geval weinig van („Er gebeurt helemaal niets in die film.”) Léger vertrekt naar de Verenigde Staten, bezoekt daar de armoedige locaties van de film. Ze ontmoet Lodens zoon, die weinig geneigd blijkt te zijn om het archief van zijn moeder voor haar te openen.

Aanvulling op het leven van Barbara Loden is een boek van omtrekkende bewegingen. Maar dat is juist het punt. We zien onszelf het liefst als meesters over ons eigen bestaan. Maar even zo vaak laten we ons meevoeren met de stroom en schikken we in, omdat de dingen nu eenmaal gaan zoals ze gaan. Dat zie je alleen niet vaak terug in films. De meeste films zijn opgebouwd als een reeks obstakels die één voor één moeten worden overwonnen, op weg naar de glorieuze triomf aan het einde. Sommige levens hebben dat patroon, maar de meeste niet. In films doen mensen zelden niets. Barbara Loden durfde dat in Wanda wel te laten zien.

Peter de Bruijn is filmrecensent.