Maarten van der Weijden, Erwin Olaf en de vergankelijkheid

Zap De uitbundige aandacht voor de zwemtocht van Maarten van der Weijden stond maandag op tv in contrast met de intieme documentaire over Erwin Olaf. In beide gevallen ging het over vergankelijkheid.

Zwemmer Maarten van der Weijden en Elfstedentochtwinnaar (1963) Reinier Paping in M (KRO-NCRV)
Zwemmer Maarten van der Weijden en Elfstedentochtwinnaar (1963) Reinier Paping in M (KRO-NCRV) Foto KRO-NCRV

De luchtbeelden van de bij het naderen van de finish verre van eenzame zwemmer waren majestueus, de verhalen van de ‘meezwemmers’ waren ontroerend en het kusje dat de 88-jarige Reinier Paping op de ingevette wangen van Maarten van der Weijden drukte was onvergetelijk. Toen de zwemmer eenmaal weer voorzichtig over de wal stapte, kwam langs andere kanalen het nieuws dat een urenlange storing van alarmnummer 112 was verholpen – even was Nederland werkelijk één.

De binnenkomst van de marathonzwemmer was een door de NOS verzorgde geplande onderbreking van M, dat geheel aan Van der Weijden was gewijd. Diens prestatie is zo imposant dat je de neiging krijgt er eerbiedig het zwijgen toe te doen, wat voor een kijker wél een optie is maar voor een verslaggever niet. Na tweehonderd kilometer superlatieven bleek er nog maar weinig te zeggen: „Ik doe het hem niet na”, stelde Dionne Stax vast. „Hij voelt nu helemaal geen pijn en vermoeidheid meer”, gokte Erben Wennemars.

Ook in de gesprekken bij M werd duidelijk dat er veel te voelen valt bij de Elfstedenzwemtocht en de motivatie van Van der Weijden, maar dat er niet zo heel veel over te zeggen is. Dus moest oud-winnaar Henk Angenent de vraag beantwoorden wat het verschil was tussen zijn prestatie en die van de marathonzwemmer. Iets zinnigs leverde dat natuurlijk niet op (water is geen ijs, schaatsen is geen zwemmen, de schaatsers doen een wedstrijdje). Uiteindelijk werd elke zin op tv een zoektocht naar nieuwe woorden om te zeggen dat Maarten een geweldige man is.

Lees ook de reportage van de Elfstedenzwemtocht: Deze keer kon Maarten ook geníéten

Zijn zwemtocht ging natuurlijk ook over ziekte, dood en vergankelijkheid. Dat was waarschijnlijk de reden dat hij nog een paar keer in mijn gedachten opdook bij het kijken naar The Legacy, de intieme documentaire die Michiel van Erp voor de NTR maakte over fotograaf Erwin Olaf. Want ook bij Olaf dringt de vergankelijkheid zich op. „Ik vind het ouder worden eigenlijk wel leuk”, zegt de 60-jarige kunstenaar, „het besef van sterfelijkheid”.

Leuk is misschien het woord niet. Olaf heeft longemfyseem, wat hem beperkt in zijn doen en laten. Hij leidt een leven vol uitpufmomenten. Maar óók een bestaan van verzengende haast. Hij vliegt de halve wereld over, werkt zich honderd slagen in de rondte. Er zijn tentoonstellingen in het Haagse Gemeentemuseum en in het Rijksmuseum, zijn archief gaat naar het Rijks, er is zijn oude moeder, hij moet zijn vriend ‘ouderwets’ leren ontwikkelen en afdrukken, hij moet naar Palm Springs, hij moet mensen kussen bij openingen en vóór alles: hij moet foto’s maken. Foto’s waarop, zoals ergens wordt gezegd, „helemaal niets toevallig is”.

Olaf toont zich dubbelhartig ten opzichte van zijn oudere werk. „Sinds 2003 ben ik me heel anders gaan voelen. Als ik nu dat werk van die boze man zie, die angsthaas voor de seks, dan denk ik: poeh, poeh, poeh, moet dat nou? Het is zo hard.” Prachtig is de lange zachte sessie waarin Olaf een remake maakt van een veertig jaar oud naaktzelfportret van zichzelf en zijn ex-partner Teun Frieszo. Ook dat heeft iets van een afscheid, want Frieszo is ernstig ziek.

Het levert een reeks scènes op vol kwetsbaarheid en daadkracht. Daarin schuilt de schoonheid van The Legacy. Van Erp, die tien jaar geleden ook al een film over Olaf maakte, heeft niet gekozen voor de patiënt of voor de kunstenaar: hij laat zien hoe Erwin Olaf met een grootse krachtsinspanning (en de volharding van een lange-afstandszwemmer) de twee geesten in zijn lichaam in balans probeert te houden. Bij de dokter spreekt hij aan het eind van de film zelf het gevreesde p-woord uit: pensioen.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.