Verbouwing ontaardt in ruzie

Renovatie Binnenhof De renovatie van het Binnenhof zit in een impasse. Twee werelden botsen: die van ambitieuze architecten en die van praktische politici.

Schade in een trappenhuis van de Eerste Kamer (linksboven) en andere plekken op het Binnenhof die toe zijn aan renovatie.
Schade in een trappenhuis van de Eerste Kamer (linksboven) en andere plekken op het Binnenhof die toe zijn aan renovatie.

Wie het Mary Stuartkabinet in de Eerste Kamer binnenloopt, ziet als eerste de kleurrijke wandtapijten met gebeurtenissen uit het leven van Alexander de Grote. Kijk je omhoog, dan wordt je aandacht getrokken door appeltjes van oranje op het beschilderde plafond van eikenhout. Het is een van de statigste ruimtes van de senaat, met een bijzondere historie: Mary Stuart, de echtgenote van stadhouder Willem II van Oranje, kwam hier halverwege de zeventiende eeuw wonen. Eerste Kamerleden ontvangen er nu hun bezoekers.

‘Het kabinet’ is niet in goede staat. „Kijk, als ik de wandtapijten wegtrek, zie je wat er mis is”, zegt Heleen Wever, een medewerker van ProDemos, dat in samenwerking met het Rijksvastgoedbedrijf speciale ‘renovatierondleidingen’ verzorgt. Achter de tapijten zitten onafgewerkte muurtjes, niet aangepakt toen de kamer in 2012 weer in gebruik werd genomen. Gemakshalve zijn er doeken voorgehangen. Wever wijst ook naar het plafond, waar langs de randen kabels lopen. „Je mag het niet eens kabelgoten noemen, het zijn eigenlijk regenpijpen.”

Het Mary Stuartkabinet is een van de plekken op het Binnenhof waar de noodzaak van renovatie duidelijk te zien is. De gebouwen van de Eerste en Tweede Kamer, het ministerie van Algemene Zaken, de Raad van State en de Ridderzaal gaan volgend jaar september ruim vijf jaar dicht, is het plan. „Als je hier over zes jaar terug bent, zie je hetzelfde”, zegt Heleen Wever in de Eerste Kamer. „Aan het uiterlijk verandert bijna niks. Achter de schermen is een hoop mis, daar wordt naar gekeken, maar daar blijft het bij.”

Wever verwoordt hoe het parlement het graag ziet: een renovatie die „sober en doelmatig” de vele gebreken aanpakt. Onder het dak boven de plenaire zaal van de Eerste Kamer zitten houten zolders zonder compartimenten, waardoor bij een brand in het slechtste geval het hele Binnenhof in één keer afbrandt. In de Tweede Kamer zit door vocht schimmel achter de muren, wat leidt tot hoofdpijn en misselijkheid onder medewerkers. Ook komen geregeld plafondplaten naar beneden, zoals onlangs bij de SP-fractie en bij de ingang aan het Plein – dat was een zware plaat van natuursteen. Het gebeurde ’s nachts, anders hadden er gewonden kunnen vallen, zegt een ingewijde.

Hoewel niemand twijfelt aan de noodzaak van renovatie, zijn rond het project „wat spanningen gegroeid”, zei premier Mark Rutte eerder deze maand met gevoel voor understatement. Achter de schermen woedt een verhitte strijd tussen twee kampen. Aan de ene kant staan staatssecretaris Raymond Knops (Binnenlandse Zaken, CDA) en zijn Rijksvastgoedbedrijf, eigenaar van de gebouwen op het Binnenhof. Zij nemen de beslissingen en namen architecten voor het ontwerp van de renovatie in de arm. Aan de andere kant staan de gebruikers van het Binnenhof en dan met name de Tweede Kamer. Die zijn hevig in verzet gekomen tegen de „megalomane” verbouwplannen van de architecten.

Het is een conflict waarbij twee werelden botsen: die van praktische en zuinige politici en ambitieuze architecten. Met als inzet de vraag wie nu eigenlijk de baas van het Binnenhof is: de ambtenaren van het Rijksvastgoedbedrijf of het parlement zelf? De ruzie is zo hoog opgelopen dat het inmiddels de vraag is of de renovatie wel in september 2020 kan beginnen. Voormalig D66-leider Alexander Pechtold werd vorige week benoemd tot ‘procesvoorzitter’ (lees: crisismanager) en is gevraagd om snel met een advies aan Knops te komen. „We zitten op dit moment in een totaal niemandsland. We weten niet hoe verder”, zegt een betrokkene.

Hoe heeft het zover kunnen komen?

Renovatie Binnenhof.

Olivier Middendorp

Scharnierpunt

Terug naar voorjaar 2017. Het Rijksvastgoedbedrijf wijst twee gerenommeerde architecten aan om een ontwerp voor de renovatie te maken: Ellen van Loon van Rem Koolhaas’ OMA moet de verbouwing van de Tweede Kamer coördineren, Liesbeth van der Pol van Dok Architecten die van de andere gebouwen, inclusief de Eerste Kamer. De wensen van alle gebruikers, ook de Eerste en Tweede Kamer, zijn vastgelegd in een ‘programma van eisen’. Vlak voor de zomer van 2018 komen Van Loon en Van der Pol met een eerste ontwerp.

Dat leidt tot grote schrik bij de voorzitters van de Eerste en Tweede Kamer. Beide architecten blijken vérgaande plannen te hebben met hun gebouwen.

Om te beginnen de Eerste Kamer. Van der Pol stelt voor daar de tribunes voor publiek, pers en ambtenaren weg te halen – om de plenaire vergaderzaal zo in de oorspronkelijke staat terug te brengen. „Dat zou een probleem hebben opgeleverd voor de openbaarheid, dus dat wilden we niet”, zegt woordvoerder Gert Riphagen van de senaat. Voormalig senaatsvoorzitter Herman Tjeenk Willink belde toenmalig voorzitter Ankie Broekers-Knol ook nog speciaal op om haar te waarschuwen dat de tribunes onderdeel uitmaken van de draagconstructie van de zaal.

Renovatie Binnenhof.

Olivier Middendorp

Een ander voorstel van Van der Pol, om terug te gaan naar de situatie van 1870 met een trappenhuis in de centrale ontvangsthal, valt evenmin goed. Riphagen: „Die plek is het scharnierpunt van ons pand, waar senatoren hun gasten ontvangen en journalisten komen. Als dat wegvalt, is het voor ons lastig functioneren.”

Ankie Broekers-Knol trekt een streep. „Al moet ik me aan het gebouw vastketenen, zo gaat het niet gebeuren”, zegt ze binnenskamers. Reeds in het najaar gaan de plannen van tafel, Van der Pol gaat van het project af. „Er komen nu wat functionele ingrepen, maar niet veel meer dan dat”, zegt Riphagen. In de senaat is de rust over de verbouwing inmiddels teruggekeerd.

Zo niet in de Tweede Kamer. De ontsteltenis over het voorontwerp is daar al even groot. „We dachten meteen: dit is niet wat we willen”, zegt een betrokkene. „Dit is geen sobere en doelmatige onderhoudsbeurt.” Ellen van Loon van OMA doet voorstellen voor het verplaatsen van restaurants en commissiezalen, een ingrijpende verbouwing van de koffiecorner (het Statenlokaal) en het bouwen van een nieuwe XL-vergaderzaal. De mogelijke aanleg van een ‘tropische kantoortuin’, waar het AD over bericht, wordt symbool voor de in ogen van Kamerleden megalomane plannen. Van Loon zegt later in Elsevier dat ze „nogal verrast is dat een binnentuin zo wordt bestempeld”. Ze wilde alleen een binnenplaats met wat groen die nu achter glas zit, toegankelijk maken.

De plannen grijpen volgens Kamervoorzitter Khadija Arib te sterk in op met name het nieuwbouwgedeelte uit 1992, ontworpen door architect Pi de Bruijn. Ze trapt eind vorig jaar „op de rem” en krijgt gedaan dat het programma van eisen wordt herzien om de wensen van de Tweede Kamer als gebruiker te verduidelijken. Daarnaast wil ze Pi de Bruijn een rol geven bij de renovatie. De Kamer legt zelf contact met de architect en laat hem een visie schrijven op OMA’s plannen tot dan toe, en wat hij eraan zou willen veranderen. Tot grote tevredenheid van Arib. „Hij neemt de gebruikers serieus”, zei ze eerder deze maand in een Kamerdebat.

Staatssecretaris Knops stemt al snel in met het betrekken van De Bruijn, maar de bewindsman ergert zich ook aan de Tweede Kamer. Hij vindt volgens een ingewijde dat de Kamer veel te moeilijk doet over „de laatste tien meter” van het ontwerp. Ook stelde hij in eerdere Kamerdebatten vast dat het de Kamer zelf is die extra eisen aan het ontwerp heeft gesteld, terwijl het parlement steeds zou zijn meegenomen in alle besluitvorming.

Strikt genomen heeft Knops daarin gelijk. In de bouwbegeleidingscommissie, waarin Kamerleden het belang van de Kamer als gebruiker behartigen, wordt al eind 2017 gesproken over keuzes die OMA wil maken. In later openbaar gemaakte verslagen is te lezen dat de Kamercommissie instemde met het verplaatsen van restaurants en commissiezalen, het onderzoeken van een binnentuin – die toen nog ‘groene gracht’ heette – en het bouwen van een extra vergaderzaal. Het voorstel om die zaal op het dak van de plenaire zaal te bouwen vond de Kamer „onwenselijk”, maar de wens voor uitbreiding met een grote zaal bleef.

Geheimhouding

In de Kamer zeggen betrokkenen nu dat de aansturing van het project al die tijd niet goed was, dat door de geheimhouding de informatievoorziening te „summier” was en dat de plannen van OMA het wezen van de Kamer te veel aantasten. „Dit is een prestigeproject geworden”, klaagt een ingewijde. „Je kunt niet verzinnen dat iets dat ogenschijnlijk helder is toch zo verkeerd wordt ingevuld.” Kamervoorzitter Arib sprak onlangs zelfs van het „verminken” van het Kamergebouw door OMA.

De afgelopen maanden is er zonder veel resultaat onderhandeld over een oplossing tussen Knops en de Kamer. Het is geen geheim dat het bestuur van de Tweede Kamer, het presidium, het liefst helemaal van OMA af wil. De Kamer heeft er geen vertrouwen meer in dat OMA een ontwerp kan afleveren dat sober genoeg is en wil ‘huisarchitect’ Pi de Bruijn de opdracht geven.

Renovatie Binnenhof.

Olivier Middendorp

Knops zit intussen klem. OMA na zo’n lange tijd aan de kant zetten is pijnlijk voor de reputatie van het Rijksvastgoedbedrijf en kan volgens de staatssecretaris tot hoge kosten leiden omdat de gesloten contracten met het bureau moeten worden verbroken. Een andere optie is De Bruijn alleen ‘zijn’ nieuwbouwdeel te laten ontwerpen en OMA de rest. Maar ook dát wil de Tweede Kamer liever niet, uit vrees voor meer ongelukken met twee kapiteins op één schip.

Alexander Pechtold is nu door Knops én de Kamer gevraagd de zaak vlot te trekken vanwege zijn kennis van ingewikkelde parlementaire processen en zijn ervaring met het ministerie van Binnenlandse Zaken. Pechtold moet nog vóór het zomerreces, binnen twee weken, adviseren over de knelpunten rond de verbouwing van de Tweede Kamer. In de Kamer hopen velen op een doorbraak, zegt een betrokkene. „Anders is dit project gedoemd om alleen maar gedoe te blijven.”

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Haagse Zaken: De soap die de verbouwing van het Binnenhof heet
U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.