Recensie

Recensie Boeken

De prachtige Stella verried honderden Joden

Takis Würger In deze roman wordt een Duitser tijdens de Tweede Wereldoorlog verliefd op Gestapo-misdadigster Stella Goldschlag – de vrouw die honderden Joden verried.

Gestapo-agente Stella Goldschlag tijdens haar berechting in 1957.
Gestapo-agente Stella Goldschlag tijdens haar berechting in 1957. Foto Ullstein Bild/ Getty Images

Proberen de neutrale partij te blijven is altijd een uitdaging. Dat ondervindt ook de jonge Zwitser Fritz in Stella, de tweede roman van Der Spiegel-redacteur Takis Würger. Al tijdens zijn jeugd wordt Fritz heen en weer geslingerd tussen de nazisympathieën van zijn moeder en het gematigde geluid van zijn vader. Die eerste maakt zijn leven niet bepaald tot een pretje: als hij door een kattenkwaadspelletje zijn vermogen kleur te zien verliest, laat zij hem dag na dag op zolder vergeefs oefenen met het herkennen van verftinten, zich vasthoudend aan haar droom de schilder van hem te maken die zij nooit is geworden. De klappen incasseert hij in stilte, en weet hij na verloop van tijd te ontwijken door de geuren van de verschillende tinten uit zijn hoofd te leren.

Dat beklemmende milieu ontvlucht Fritz maar al te graag. Hij hoopt lucht te krijgen in Berlijn, waar hij in 1942 verliefd wordt op de mysterieuze Kristin. Daar wordt opnieuw zijn neutrale positie op de proef gesteld: zij blijkt niemand minder dan Stella Goldschlag, ook wel bekend als ‘het blonde gif’.

Stella heeft echt bestaan: ze poogde de deportatie van haar Joodse ouders te voorkomen door in dienst te gaan bij de Gestapo, waar ze honderden Joden liet inrekenen en afvoeren. Daar werd ze na afloop van de oorlog voor gestraft: waren tijdens de oorlog haar ouders alsnog afgevoerd naar Theresienstadt en vermoord, zelf werd ze door de Sovjets veroordeeld tot dwangarbeid.

Verliefde ogen

Door Fritz’ verliefde ogen krijgen we inzicht in de charme van deze dame, die voor veel Joden gold als de verpersoonlijking van het kwaad. Ook de jonge Zwitser realiseert zich dat hij door haar mijnenveld van leugens manoeuvreert, maar de aantrekkingskracht van de prachtige Stella is te groot om haar te laten gaan.

En zo staat de stille Fritz opnieuw op het kruispunt tussen goed en kwaad, pogend een positie in te nemen waarvoor niemand hem wettelijk of moreel zal kunnen veroordelen. Je zou het naïef kunnen noemen te proberen die positie juist in het gespleten Berlijn in stand te houden. En je zou het bovendien schrijver Takis Würger (1985) kwalijk kunnen nemen dat hij daarmee wellicht een te opzichtige poging heeft gedaan zijn personage sympathieker maken. Uit sommige van Fritz’ opmerkingen blijkt zelfs dat hij geen benul heeft van het grote geweld dat zich om hem heen voltrekt. Tegelijkertijd is dit misschien juist de werkelijkheid: waar de een dagelijks door de gruwelen van de oorlog geteisterd wordt, kan de ander er steeds rakelings langs scheren.

Verwijtbare keuzes

Würger kreeg in Duitsland flink wat literaire kritiek te verduren: hij zou de oorlog misbruiken als fletse achtergrond voor zijn liefdesverhaal, dat hij in een kitscherige, weinig kritische stijl zou hebben opgetekend. Uit deze veroordelingen mag vooral duidelijk worden dat de schrijver met Stella een gevoelige snaar heeft geraakt: hoe wordt de oorlog vandaag de dag beleefd door de Duitsers? En in het bijzonder: door de generatie van de 33-jarige Würger, die de verhalen alleen van horen zeggen kent? Kunnen we hem zijn schrijfkeuzes verwijten?

Bovendien heeft hij met Stella wel degelijk een spannend en ontroerend verhaal neergezet, dat ook veel zorgvuldiger geformuleerd is dan de Duitse verwijten doen vermoeden. Zo heeft Würger getuigenverklaringen voor het militaire Sovjettribunaal ingevoegd, die later allemaal blijken te verhalen over slachtoffers van Stella’s verraad.

Een verstilde passage als: ‘We liepen bij zonsondergang langs de Spree. We praatten minder dan eerst, mijn lach was half waar. Ze at meer bonbons’ getuigt bovendien juist van zwijgzame schoonheid. Daar mag best een enkele clichématige weergave van de blonde femme fatale tegenover staan.