Hoe de zoektocht naar nieuwe EU-baas uitmondt in loopgravenoorlog

De zoektocht naar een nieuwe EU-baas mondde in Brussel uit in een loopgravenoorlog. Een extra EU-top moet uitkomst bieden.

Premier Mark Rutte (midden) in gesprek met de Duitse bondskanselier Angela Merkel (links) en de Finse premier Antti Rinne (rechts), donderdag aan het begin van de EU-top in Brussel.
Premier Mark Rutte (midden) in gesprek met de Duitse bondskanselier Angela Merkel (links) en de Finse premier Antti Rinne (rechts), donderdag aan het begin van de EU-top in Brussel. Foto Olivier Hoslet / EPA

Eerlijk is eerlijk. De grootste Europese politieke familie - die van de christendemocraten - kan het meeste aanspraak maken op de belangrijkste EU-topbaan: het voorzitterschap van de Europese Commissie. Hun kandidaat: Manfred Weber.

Het probleem is: puzzelstuk Weber past niet. In de nacht van donderdag op vrijdag slaagden regeringsleiders er op de top in Brussel niet in om een doorbraak te bereiken in de verdeling van de ‘topjobs’, waaronder die van Commissievoorzitter. Op 30 juni zal op een extra top een nieuwe poging worden gedaan. Een uitkomst die alles te maken heeft met de rekkelijkheid van ‘eerlijk is eerlijk’.

Net als in 2014 dwong het Europees Parlement af dat regeringsleiders niet langer in achterkamertjes de banen verdelen. Het introduceerde een democratische nieuwigheid: ‘spitzen’. Topkandidaten, waaraan Europeanen bij de verkiezingen in mei indirect hun stem konden geven. Weber, de socialist Frans Timmermans en de liberaal Margrethe Vestager werden naar voren geschoven. Geen ondoorzichtige benoemingen meer, klonk het strijdbaar.

Dat de Europese Volkspartij (EVP) opnieuw als grootste partij uit de verkiezingsrace zou komen, kon iedereen voorspellen. Dat EU-leiders daarna meteen Weber als nieuwe Commissiechef zouden accepteren – ‘eerlijk is eerlijk’ – geloofde in Brussel niemand. Al tijdens de verkiezingen groeide de kritiek op de Duitser die, vooral door de Franse president Emmanuel Macron, als onervaren en kleurloos wordt gezien. Dat de EVP ondanks de verkiezingswinst flinke electorale klappen kreeg, hielp ook niet. Weber voelde niet als een winnaar. Timmermans, met in eigen land het PvdA-succes op zak, wel.

‘Niets opgeschoten’

Weber leek kansloos. Kwestie was alleen nog: wie durft het hem eerlijk te zeggen? Niemand, vooralsnog. Ook de Duitse bondskanselier Angela Merkel niet, die ‘haar man’ Weber ook tijdens deze top bleef steunen. Na afloop zei premier Rutte dat er voor geen van de drie topkandidaten een meerderheid is op dit moment. Zijn de leiders iets opgeschoten? „Niets”, antwoordde Rutte kortaf. Is er vooruitzicht op een doorbraak op 30 juni? „Goede vraag.” De impasse was des te pijnlijker, omdat er eerder die dag ook al geen unanimiteit was bereikt over het aanscherpen van Europese klimaatdoelstellingen.

Lees ook: Machtsspel om de Europese topbanen draait uit op polderen

Aan de nachtelijke vergadering ging een enerverende dag vooraf, vol met vooroverlegjes en een-tweetjes, waarbij niet alleen Weber ter discussie stond, maar het hele spitzen-systeem. Want stel: Weber stapt grootmoedig opzij. Zou de EVP dan zomaar bereid zijn geweest om een socialist of liberaal als Commissievoorzitter te omarmen? Of zou het niemand meer wat gegund hebben? „Jij maakt mijn zandkasteel kapot, dus ik maak jouw zandkasteel kapot”, vatte een ingewijde dit dreigende scenario donderdag samen.

Volgens het EU-verdrag dragen regeringsleiders een nieuwe voorzitter aan. Maar het Europees Parlement moet hier vervolgens al dan niet mee instemmen. Leiders moeten dus met een naam komen die op voldoende steun kan rekenen. Dat geeft de Europarlementariërs een bijzondere machtspositie.

Verharding van standpunten

Donderdag probeerden de liberale en socialistische fracties in het Europees Parlement die positie uit te venten. De leiders van die politieke families vertelden Weber ’s ochtends dat zij hem niet zullen steunen als Commissievoorzitter, en de Duitse christendemocraat heeft hun steun wel nodig. Het pad naar de macht was daarmee afgesloten voor Weber.

Of toch niet? Aan het einde van de middag liet de EVP-leiding in een persverklaring weten eensgezind achter Weber te staan, en van geen wijken te willen weten. Met hun actie waren de liberalen en socialisten daarmee niet alleen hun doel - een doorbraak forceren - voorbijgeschoten. Hun poging Weber te neutraliseren had ook geleid tot een verharding van standpunten. En zo gingen Europese leiders hun avondsessie op de top in tegen het decor van een politieke loopgravenoorlog.

Behalve de drie officiële kandidaten doen er nog genoeg andere namen de ronde. In het verleden zijn er vaak genoeg Commissievoorzitters komen bovendrijven die niemand van tevoren had voorzien. José Manuel Barroso was zo iemand, en hij maakte uiteindelijk twee termijnen vol (tussen 2004 en 2014). Alleen: dit is precies het soort koehandel waarvan het Europees Parlement af wil.

EU-leiders zijn altijd zeer kritisch geweest over de ‘spitzen’. Zij zien dit lijsttrekkersmodel als een aantasting van hun traditionele voorrecht om zélf te bepalen wie de nieuwe Commissievoorzitter wordt. De afgelopen jaren deden zij herhaaldelijk pogingen om dit stokpaardje van het Europees Parlement de nek om te draaien. Die waren nooit succesvol. Weber, Timmermans en Vestager zijn daar het levende bewijs van.

Democratische droom

Donderdag deed zich opeens een unieke kans voor om dit alsnog voor elkaar te krijgen. Wijzend naar de parlementaire onmin over de drie kandidaten zouden de EU-leiders met een gerust geweten kunnen beweren dat niet zij, maar de Europarlementariërs zélf de spitzen-systematiek om zeep hadden geholpen. Maar daarmee zouden niet alleen Weber, Timmermans en Vestager worden geslachtofferd, maar ook een democratische droom.

Niemand durfde dat aan. Merkel zei dat politieke families komende week bij zichzelf te rade moeten gaan over wat de impasse betekent. „We willen geen crisis met het Europees Parlement. Dat zou niet goed zijn voor de EU de komende vijf jaar.” Verschillende EU-leiders, onder wie Rutte, Macron en Merkel, gaan op 28 en 29 juni, vlak voor de extra EU-top, naar de G20 van grote industrielanden in Japan. Ook daar zal naar verwachting gepoogd worden nader tot elkaar te komen.

„Het systeem van spitzenkandidaten heeft zijn beloop nog niet gehad”, zei Jean-Claude Juncker, de huidige Commissievoorzitter. Juncker zei dat hij zich prima vermaakt had tijdens het ook door hem bijgewoonde steekspel. „Ik stel met tevredenheid vast dat ik niet makkelijk te vervangen ben.” Waarop Rutte zei: „We kunnen die arme Juncker dit werk niet de rest van z’n leven laten doen.”