Nieuw onderzoek naar de ‘Zonnebloemen’: het rood was feller, het geel lichter

In het Van Gogh Museum opent vandaag de tentoonstelling ‘Van Gogh en de Zonnebloemen’, waarin onderzoek en restauratie van het schilderij centraal staan. De uitkomsten worden vandaag ook op een symposium gepresenteerd.

Geschilderde reconstructie van Charlotte Caspers van twee details van de ‘Zonnebloemen’ geven een indruk van de oorspronkelijke kleuren.
Geschilderde reconstructie van Charlotte Caspers van twee details van de ‘Zonnebloemen’ geven een indruk van de oorspronkelijke kleuren. Foto Van Gogh Museum

Twee vingerafdrukken, nieuwe inzichten over het natuurlijke verouderingsproces van verf, en de kwalijke gevolgen van een nog maar twintig jaar oude restauratiepraktijk.

Uitgebreid wetenschappelijk onderzoek naar Zonnebloemen (1889), een van de beroemdste schilderijen van Vincent van Gogh, heeft geleid tot tal van resultaten die vrijdag op een symposium in het Van Gogh Museum in Amsterdam zijn gepresenteerd.

Een internationaal team van specialisten onder leiding van toenmalig senior restaurator Ella Hendriks (nu hoogleraar Conservering en restauratie van cultureel erfgoed aan de Universiteit van Amsterdam) heeft Zonnebloemen, een van de topstukken van het Van Gogh Museum, in het museum onderzocht met de nieuwste natuurwetenschappelijke apparatuur.

Dat heeft geleid tot gedetailleerde kennis over de kleuren en kleurmengingen die Van Gogh gebruikte en het natuurlijke verouderingsproces van de verf. Een bepaald type rode verf (geraniumlak) heeft geleid tot verbleking, een type gele verf (chroomgeel) juist tot verdonkering van Zonnebloemen.

Ook de in 1961 aangebrachte vernislagen hebben het uiterlijk van het schilderij beïnvloed. Deze inmiddels vuile en vergeelde vernislagen kunnen niet verwijderd worden, constateerden de onderzoekers, omdat de verf- en vernislagen op sommige plekken met elkaar vermengd zijn. Dat impliceert dat de oude, verkleurde retouches evenmin verwijderd konden worden, omdat ze onder de vernislaag zitten. Nieuwe retouches zijn daarom over de oude aangebracht. Tegenwoordig vernissen musea negentiende-eeuwse schilderijen niet meer.

Een waslaag die eind jaren 1990 plaatselijk op de vernislagen is aangebracht, is verwijderd. Die waslaag kreeg in de loop der tijd een mat, wittig effect. Bovendien droeg de waslaag bij aan de fragiele staat van het schilderij, legde hoogleraar Hendriks aan Artnet uit. Ze veroorzaakte namelijk kleine gaatjes in de verflaag en het doek,

De onderzoekers concludeerden dat de grond- en verflagen van de Zonnebloemen stabiel zijn, maar zeer gevoelig voor trillingen en veranderingen in luchtvochtigheid en temperatuur. Het Van Gogh Museum besloot daarom onlangs om het schilderij niet meer te laten reizen.

Lees ook dit artikel over de restauratie van de ‘Zonnebloemen’

De vermoedelijke vingerafdrukken van Van Gogh zijn gevonden op een lat waarmee hij het schilderij wat hoger maakte, zodat de bovenste zonnebloemen niet te dicht tegen de rand van het schilderij kwamen.

‘Zonnebloemen’ (achterzijde, met verhogingslat), 1889 Van Gogh Museum, Amsterdam

De kwaliteit van de afdrukken is niet goed genoeg om ze met eerder gevonden vingerafdrukken van de kunstenaar te vergelijken.

Het onderzoek naar het schilderij staat centraal in de zomertentoonstelling van het museum, Van Gogh en de Zonnebloemen. Daarbij is ook een catalogus verschenen waarin de de onderzoeksresultaten zijn beschreven.