Promovendus Jibbe Soetens: „Je wordt in de wetenschap opgejaagd door concurrenten die al even hard werken”

Foto John van Hamond

Doorligwonden op de pijnbank

Jibbe Soetens Doorligwonden zijn een groot probleem voor patiënten. Jibbe Soetens ontwikkelde een model om ze te kunnen voorspellen.

Het lijken wel martelwerktuigen, de machines waar promovendus Jibbe Soetens stukjes menselijke huid in onderzocht. Het weefsel werd gerekt, geduwd en gedraaid. Alles op zoek naar een antwoord op de vraag: wat doet mechanische belasting met de huid? Maar griezelig is het allerminst in het laboratorium van het Gemini-gebouw op de campus van de TU Eindhoven. De medewerkers lopen hier rond in korte broek – Soetens incluis, hun blote benen steken grappig uit onder de witte labjassen. In de koffiekamer van de vakgroep staat een grote Amerikaanse koelkast met een bierlijst.

„Wij worden ook wel biomedisch werktuigbouwkundigen genoemd”, zegt Soetens. „Waar werktuigbouwkundigen de sterkte van stalen bruggen doorrekenen doen wij dat bijvoorbeeld voor een menselijk bot. En in mijn geval was dat dus de huid.”

Soetens promoveerde vorige week dinsdag op een onderzoek waarin hij in kaart bracht welke fysische krachten verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van doorligwonden. En passant legde hij ook de basis voor een moleculaire test die kan voorspellen wanneer een doorligwond dreigt te ontstaan.

Basale metingen hoe druk en afschuiving de menselijke huid vervormen, gaven de input voor een wiskundig model voor de sterkte en de schadegevoeligheid van de huid. De stukjes huid verkreeg Soetens van het Catharinaziekenhuis van patiënten die daar een buikcorrectie hadden ondergaan. Ontdaan van vet gingen de stukjes huid bij Soetens op de pijnbank.

„Dit is een zogeheten bi-axiale trekbank”, zegt Soetens bij een rondleiding door het lab. In het apparaat kan een stukje huid opgespannen aan kleine metalen haakjes in twee richtingen uitgerekt worden terwijl de trekkracht nauwkeurig wordt gemeten. „Door de voorkeursoriëntatie van vezels in de huid zijn krijg je anisotropie, verschillen in rek per richting. Opvallend is dat de gemeten elastische kenmerken van de huid voor iedereen ongeveer hetzelfde zijn.”

Normaal testen onderzoekers hier polymeren in, maar ik plakte er een stukje huid tussen

 

In een andere ruimte laat Soetens een rheometer zien. „Normaal testen onderzoekers hier de eigenschappen van allerlei polymeren in, maar ik plakte er een stukje huid tussen. Zo kon ik het effect van afschuiving, wrijfkrachten, op de huid bestuderen. De vervormingen van de huid die op den duur leiden tot doorligwonden heb ik op deze manier uiteindelijk in één enkel computermodel kunnen beschrijven.”

Welke biologische processen veroorzaken een doorligwond?

„Drukwonden ontstaan meestal op benige plekken, bijvoorbeeld het stuitje of de hielen. Langdurige druk op dezelfde plek knelt de bloedstroom af. Dan stokt de instroom van voedingsstoffen en met name zuurstof. Onder zuurstofarme omstandigheden ontstaat weefselschade en een ontstekingsreactie.”

Je vond ook een manier om doorligwonden te voorspellen.

„We meten drie stoffen in talg en zweet: melkzuur, pyruvaat en de ontstekingsfactor interleukine 1 alfa. Van alle drie heb ik kunnen aantonen dat de concentraties omhoog gaan bij drukbelasting. We ontwikkelden een test met gezonde proefpersonen in Southampton. Op hun buik liggend kregen ze twee uur een gewicht van anderhalve kilo op het heiligbeen, onder aan de rug. Daarvan gingen ze nog niet met doorligwonden naar huis, maar we konden wel zien dat de proefpersonen uiteenvielen in twee groepen, die sterk reageerden of juist weinig. Daarom denk ik dat we hiermee een risicoschatting kunnen maken of iemand gevoelig is voor het ontwikkelen van doorligwonden. Een test met dwarslaesiepatiënten, de doelgroep van het onderzoek, hebben we niet gedaan, omdat op de buik liggen voor hen heel onprettig is.”

Is er behoefte aan zo’n test?

„Ja dat denk ik wel, als aanvulling op bestaande risicoschattingen. Nu bekijken artsen en verpleegkundigen dat aan de hand van een scorelijst, waarbij BMI, vochthuishouding, conditie en mobiliteit van de patiënt meetellen. Die score wordt gebruikt om te bepalen of preventieve maatregelen als kussens of een structuurmatras nodig zijn. Maar dat is altijd behoorlijk subjectief. Testen op zo’n marker kan het medisch personeel een extra waarschuwing geven dat de patiënt een andere houding moet aannemen.”

Sta je als technisch ingenieur niet erg ver af van de praktijk?

„Dat valt wel mee, ik heb ook gezien wat het voor patiënten betekent. We werkten in dit project samen met revalidatieklinieken, het Roessingh in Twente en zorgkliniek Adelante in Limburg. Je ziet daar mensen ontzettend lijden onder doorligwonden. Vooral voor mensen met een dwarslaesie is dit belemmerend. Vanwege een doorligwond worden ze soms weer bedlegerig of ze moeten rust nemen op het moment dat ze daar niet op zitten te wachten.

„Er is ook infectiegevaar. Dat kan flink uit de hand lopen. Christopher Reeve, de acteur die Superman speelde, is overleden aan een infectie aan een doorligwond. Vroege detectie zou veel ellende voorkomen.”

Christopher Reeve, die Superman speelde, is overleden aan een infectie aan een doorligwond

 

Hoe groot is het probleem van doorligwonden?

„De laatste decennia is het aantal mensen dat hiermee kampt flink afgenomen in Nederland. Dat is omdat er veel beter op gelet wordt. Desondanks is het nog altijd een probleem. Gemiddeld, over alle patiënten in de acute zorg, de ambulante zorg en de thuiszorg, kampt nog altijd rond de 4 procent met min of meer ernstige doorligwonden. Behoorlijk veel dus.

„Met name in de acute zorg is het nog schering en inslag. Bij spoed-operaties is er nauwelijks aandacht voor preventie, want dan gaat het in de eerste plaats om het leven redden van de patiënt.”

Houden promovendi in Eindhoven ook een lekenpraatje?

„Jazeker, dat is standaard de eerste vraag van de promotor: of je in tien minuten in eenvoudige taal kunt uitleggen wat je promotie-onderzoek inhoudt. Ik heb in de voorbereiding daarvan heel veel werk gestopt. Het bleek nog niet zo makkelijk om het allemaal simpel uit te leggen. Maar ik vond het geweldig om te doen, want in de zaal zaten familie en vrienden die nu ook eindelijk eens begrepen waar ik al die tijd mee bezig was.”

De TU Eindhoven gaat even alleen nog maar vrouwen aannemen op onderzoeksbanen. Is dat de reden dat je hier niet verder gaat?

„Nee. Ik werk nu bij chipmachinefabrikant ASML, een heel andere tak van sport. Er worden honderden mensen per maand aangenomen. Een baan in het wetenschappelijk onderzoek zag ik niet zitten. Ik zie mensen hier tachtig uur per week werken. Of je wilt of niet, je wordt in de wetenschap opgejaagd door concurrenten die al even hard werken. Het is tegenwoordig ook vooral een strijd om voldoende onderzoeksgeld. Maar er is meer in het leven dan dat. Ik vind dat je alleen werk moet doen dat je echt leuk vindt.”