Analyse

Als het om Iran gaat, vormt team-Trump geen gesloten front

Spanningen VS-Iran De Amerikaanse president Donald Trump heeft donderdag op het allerlaatste moment een aanval op Iran afgeblazen. Is dit land het zoveelste waartegen Amerika blaft maar niet bijt?

Van links naar rechts: Donald Trump, minister Mike Pompeo (Buitenlandse Zaken) en adviseur John Bolton in het Witte Huis.
Van links naar rechts: Donald Trump, minister Mike Pompeo (Buitenlandse Zaken) en adviseur John Bolton in het Witte Huis. Foto Mandel Ngan / AFP

„Iran heeft een grote fout gemaakt”, twitterde Trump donderdagochtend, in reactie op het bericht dat Iran een Amerikaanse drone boven de Straat van Hormuz had neergehaald. In de uren hierna keurde de president een raketaanval op Iran goed, om deze vervolgens pal te voren weer af te blazen. Vrijdagochtend zijn tijd kwam Trump opnieuw met een serie tweets: ‘We stonden op scherp gisteravond om op drie verschillende plekken terug te slaan toen ik vroeg hoeveel er zouden sterven’, twitterde hij. ‘150 man, sir, was het antwoord van een Generaal. 10 minuten voor de aanval heb ik die stopgezet.’

Donderdagavond meldde The New York Times al op gezag van verschillende hoge regeringsfunctionarissen dat raketten zouden worden afgevuurd op Iraanse radar- en raketinstallaties. De operatie verkeerde in een vroeg stadium, vliegtuigen waren in de lucht, schepen lagen in positie, zo schreef de krant, toen het bevel tot terugtrekken werd gegeven.

Lees ook: Trump noemt geplande vergeldingsactie ‘niet proportioneel’

Is het Midden-Oosten daarmee donderdag langs de rand van een nieuwe openlijke oorlog gegleden? Of is het (laten) uitlekken van een afgeblazen aanval juist een weloverwogen zet in de koude oorlog tussen de VS en Iran die al decennia gaande is?

Liet president Trump zich meeslepen door zijn drift, of voerde de zakenman-president via de krant de druk op, in wat hij ziet als een onderhandelingssituatie? En ís het de president wel, die de druk opvoert en dan weer van de ketel haalt? Zijn het niet Trumps adviseurs of is het de wisselwerking tussen Trump en zijn entourage?

Non-interventie is leidend

Dat team-Trump geen gesloten front vormt als het op Iran aankomt, is duidelijk. De huidige nationaal veiligheidsadviseur John Bolton wordt als de ultieme Iran-havik beschouwd. Hij riep in het verleden regelmatig op tot het bombarderen van Iran om het nucleaire programma van het land uit te schakelen. Trumps schoonzoon Jared Kushner, als adviseur belast met het uitwerken van een vredesplan voor het Midden-Oosten, heeft nauwe banden met Irans grootste vijand in de regio, Saoedi-Arabië.

Maar tegenover al die Iran-vijandigheid, die de president deelt en publiekelijk uitdraagt, staat een beleidsprincipe waar Trump (mede) op gekozen is en waar hij zich betrekkelijk getrouw aan lijkt te houden: non-interventie.

Trump dreigde met „fire and fury” tegen Noord-Korea – er kwamen onderhandelingen. In de verhitte dagen na de Venezolaanse verkiezingen stond John Bolton de pers te woord met in zijn hand een aantekeningenblok waarop duidelijk te lezen stond: ‘5.000 soldaten naar Colombia’ – het bleef bij een speciaal gezant. Minister van Defensie James Mattis nam ontslag omdat Trump zonder overleg aankondigde de Amerikaanse troepen uit Syrië en Afghanistan terug te trekken.

Ook in de bredere kringen rond de president zie je die verdeeldheid. Op Trumps favoriete nieuwszender Fox hield de ene lievelingspresentator, Sean Hannity, donderdag een pleidooi voor gewapende actie: „Bomb the hell out of them.” Maar Tucker Carlson, een andere favoriet, betoogde dat Trump zich aan zijn non-interventieprincipe moet houden. Volgens hem zijn alle adviseurs die aansturen op militaire vergelding tegen Iran dezelfde mensen die Amerika de Irak-oorlog in hebben gejaagd.

Lees ook: Als Iran zich bedreigd voelt, sluiten zich de rijen

‘Levensgevaarlijk’

The New York Times noemde Trumps strategie van „maximale druk en minimale diplomatie” vrijdag in een hoofdredactioneel commentaar „levensgevaarlijk”. In The Washington Post wees commentator Ishaan Tharoor erop dat Trump goed is in het opvoeren van druk, maar minder bedreven in het succesvol afronden van een kwestie. Bij weerstand verliest hij zijn interesse en gaat de aandacht naar een ander diplomatiek slagveld. Na tweeëneenhalf jaar wordt het mapje ‘unfinished business’ zo inderdaad steeds voller.

Het beste voorbeeld is Trumps aanpak van Noord-Korea. Hij beantwoordde de provocaties van Kim Jong-un door verbaal met hel en verdoemenis te dreigen. Hij draaide, via de VN en met hulp van China, de economische duimschroeven aan. Vervolgens greep hij, lichtelijk onbezonnen en tegen het advies van menig deskundige in, de kans om met Kim in gesprek te gaan. Hij beloofde gouden bergen, hij eiste concessies, maar kwam tot twee keer toe met lege handen thuis. Gegokt en verloren. Volgend spel.

Trump is goed in het opvoeren van druk, maar minder bedreven in het succesvol afronden van een kwestie

In Venezuela schaarde hij zich begin dit jaar snel achter de democratische belofte, Juan Guaidó. Hij bood voedselhulp, diplomatieke rugdekking en verketterde de zittende dictator die het land naar de afgrond helpt. Maar intussen zit Maduro er nog steeds.

De crisis in Iran heeft Trump tot op zekere hoogte over zichzelf afgeroepen door de nucleaire deal met dat land op te zeggen en het te straffen met steeds zwaardere economische sancties. Het bewind in Teheran is voorwaar niet van onbesproken gedrag: denk aan de steun voor Hezbollah in Libanon, de Houthi’s in Jemen en Assad in Syrië. Maar wat moet een zichzelf respecterend bewind, als het economisch wordt afgeknepen door supermacht VS en zich niet werkelijk, in praktische zin, gesteund weet door Europa?

Het is niet onomstotelijk bewezen dat Iran de tankers in de Golf van Oman saboteerde. Maar eigenlijk doet dat er ook niet meer toe. Het neerhalen van een onbemand spionage-vliegtuig van 130 miljoen dollar is een provocatie die op een of andere manier om een antwoord vraagt. Ook hier wreekt zich nu het feit dat Trump wel het begin had van een strategie – druk opvoeren, maar in verlegenheid raakt als die druk averechts uitpakt. Iran gaat zich niet ‘braver’ gedragen en is vooralsnog niet bereid met Trump in gesprek te gaan onder door Trump gedicteerde voorwaarden.

Lees ook de column van redacteur geopolitiek Michel Kerres: VS-Iran: waar is geruststelling als je haar nodig hebt

Intellectuele twijfel?

De Franse veiligheidsexpert Francois Heisbourg riep vrijdag in herinnering dat Obama in 2013 na lang aarzelen een vergeldingsaanval op Syrië afblies, luttele uren voordat Britse en Franse gevechtsvliegtuigen zouden opstijgen. Zijn tegenstanders zagen het als een gemiste kans om aan het lijden in Syrië een einde te maken. Obama-fans zagen daarin later een mooi voorbeeld van het nut van intellectuele twijfel. Het was hoe dan ook een belangrijk moment in Obama’s presidentschap.

Trump lijkt, wat Iran betreft, niet lang vatbaar voor de argumenten van de hardliners in zijn omgeving. In een ontmoeting met de pers bij het bezoek van de Canadese premier Justin Trudeau herhaalde Trump dat Iran „een fout” had gemaakt. Maar hij zei ook enkele keren dat hij dacht dat het neerhalen van de drone geen opzet van het regime was geweest, maar een vergissing. „Van een generaal of iemand anders.” Op de vraag van verslaggevers of hij nog altijd open stond voor gesprekken met Iran, antwoordde de president: „Laten we even aanzien wat er gebeurt. Ik denk dat het goedkomt.”

Over het Iran-crisisberaad dat zich de uren hierna in het Witte Huis in het afgelopen etmaal heeft afgespeeld, is nog veel onduidelijk. Het leidde in elk geval tot het besluit de aanval op touw te zetten en deze vervolgens weer af te blazen.

Via Twitter gaf Trump er vrijdag deze draai aan: hij vond 150 doden „niet in proportie vergeleken bij het neerschieten van een onbemande drone.”

Het afblazen van een vergeldingsactie is in eerste instantie goed nieuws: geen verdere escalatie. Maar het is geen reden om ontspannen achterover te leunen: Iran blijft unfinished business. En voor Trump blijft, meer in het algemeen, de vraag: hoeveel druk kun je uitoefenen als steeds blijkt dat je niet bereid bent tot het uiterste te gaan?

Trump twitterde vrijdag: „Ik heb geen haast, ons leger is op sterkte gebracht, nieuw en startklaar, veruit het beste ter wereld.”

Lees ook: Waarom escaleert het conflict tussen Iran en de VS steeds weer?