‘Menselijke’ gevangenis is niet meer

Bijlmerbajes Vijf van de zes torens van de Bijlmerbajes worden gesloopt voor woningen. De gevangenis in Amsterdam was een kort leven beschoren.

Een van de torens van de Bijlmerbajes vorige week, half gesloopt. Geen sloophamer: de toren wordt ‘geknepen’.
Een van de torens van de Bijlmerbajes vorige week, half gesloopt. Geen sloophamer: de toren wordt ‘geknepen’. Foto Olivier Middendorp

De mannen uit de bouw hadden hem toevertrouwd: deze klus is nog lang niet geklaard. Buurtbewoner Thierry Hermanus, zelf ook werkzaam in de bouw, kijkt naar het gevangeniscomplex rechts van hem. Vijf giganten steken hun neus fier in de lucht, de zesde is tot de helft afgebrokkeld. Opblazen, dat doen we niet in Nederland, zegt Hermanus. De sloopkogel? Even verderop liggen de metro en treinsporen, aan de andere kant studentenwoningen, zegt hij. „Veel te gevaarlijk.”

„Knijpen” is het devies. Een grote grijper knijpt deze maandagochtend van bovenaf de toren fijn, zodat de brokstukken naar binnen toe vallen. Een werkman spuit het terrein nat om stofwolken te voorkomen. De grond trilt onder zijn voeten en hij zegt: „Prachtige klus, lekker groot!”

Van de celdeuren bouwen ze een brug, de tralies worden balkonhekjes

De komende maanden worden, op één na, alle torens gesloopt. De ‘vrouwentoren’ wordt omgebouwd tot een ‘groenetoren’ met een parkje en grond om groenten te verbouwen. Vorig jaar werd de grond voor 84 miljoen euro verkocht aan vastgoedontwikkelaar AM, van bouwbedrijf BAM. Op de vrijgekomen grond komen 1.350 woningen. „Het Bajeskwartier”, aldus de website van AM. Een derde van de woningen betreft sociale huur, de rest wordt vrije sector-huur en koop. De site meldt dat het merendeel van het bouwafval wordt hergebruikt: van de celdeuren wordt een brug gebouwd en de tralies worden balkonhekjes.

Dat de gevangenis zo’n kort leven zou zijn beschoren, was vooraf niet bezien. Eind jaren zestig kreeg het architectenkoppel Keegstra-Pot – gespecialiseerd in het bedenken van huisvesting voor studenten, ouderen en verplegers – de vraag of ze een nieuw type, meer menselijke, gevangenis wilden ontwerpen: de Penitentiaire Inrichting Over-Amstel, tussen Duivendrecht en Watergraafsmeer. Die gevangenis moest het onderlinge contact tussen gedetineerden en terugkeer in de samenleving stimuleren. Bewakers zouden daarin begeleiden.

Keegstra en Pot bedachten aanvankelijk dit: zes torens van twaalf verdiepingen (185.000 vierkante meter beton), die met hun uitzicht (richting de Bijlmer; vandaar de ‘Bijlmerbajes’) doen denken aan hoge studentenflats. Geen prikkeldraad, geen tralies (wel gepantserde ramen) en ook geen hoge muur. Wel een zwembad, sportvelden en speeltoestellen. Dat ontwerp was, vond het toenmalig ministerie van Justitie, wat te veel van het goede. Het zwembad werd geschrapt. Om het complex werd een vijf meter hoge muur gebouwd, waarna de gevangenis in 1978 in gebruik werd genomen.

Ontsnappen bleek een makkie

De zes torens waren onderling met elkaar verbonden via een gang van 260 meter, door gedetineerden de ‘Kalverstraat’ genoemd. Wandschilderingen in pasteltinten moesten ervoor zorgen dat gevangenen zich meer thuis voelden. Maar er was vanaf het begin ook kritiek op de Amsterdamse gevangenis: ze was te groot en te veel geïsoleerd van de stad. De tralieloze ramen onderstreepten bovendien de vrijheid die de gevangenen niet hadden. En ontsnappen bleek in de beginfase een makkie: in 1980 klom voor het eerst een gevangene over de muur.

In Beeld: Het einde van de Bijlmerbajes

Maar het grootste manco van de gevangenis: ze was te duur en onpraktisch. Deze had veel meer verdiepingen dan een koepelgevangenis en kostte daardoor veel meer personeel. In 1994 volgde een reorganisatie. Het regime werd strenger. Voor de ramen zaten nu wel tralies en op de muren lagen rollen prikkeldraad. De benadering in de Bijlmerbajes veranderde mee: die werd zakelijk, zoals in andere penitentiaire inrichtingen.

In 1997 werd er voor het eerst gediscussieerd over de eventuele sloop van de gevangenis, die dan amper twintig jaar in gebruik is, omdat de gevangenis niet voldeed aan de regels van de toenmalige Arbowet. Het duurt uiteindelijk nog bijna twintig jaar tot de allerlaatste gevangenen de gevangenis verlaten. Op 1 juni 2016 werden zij overgebracht naar de nieuwe gevangenis in Zaandam.

Restaurant tot eind dit jaar

De afgelopen paar jaar werden in het voorste deel van het complex 1.100 vluchtelingen opgevangen en was er een hotel, een escaperoom en een restaurant. De vluchtelingen zijn inmiddels verhuisd naar een andere locatie in Amsterdam. Het restaurant, dat huist in de voormalige wasserette die omgetoverd is tot een gezellige ruimte vol kleurige lampen en Perzische tapijtjes, bestaat nog steeds. Het restaurantje mag hier waarschijnlijk tot het eind van het jaar blijven.

Ook de containerwoningen – het merendeel bewoond door studenten, maar ook door mensen die onder begeleiding wonen – die recht achter het gevangeniscomplex liggen, sneuvelen; ook daar komen nieuwe woningen.

Tegen het eind van het jaar moet Thierry Hermanus uit zijn containterwoning. Hij heeft nog geen nieuw plekje gevonden. Hermanus vindt het jammer dat de gevangenis tegen de vlakte gaat, zegt hij. „Het hoort toch bij Amsterdam.”

Lees ook dit artikel uit mei 2016: Afscheid van de Bijlmerbajes, een vrije en losse tent