‘De belangrijkste vraag is wie het bevel gaf om te vuren’

Marieke de Hoon De vier verdachten in het MH17-proces verkeren op vrije voeten. Hoe kan berechting van deze vier eruitzien als Rusland weigert mee te werken?

Brokstukken van de boven Oekraïne uit de lucht geschoten Boeing 777 van Malaysia Airlines-vlucht MH17, in juli 2014.
Brokstukken van de boven Oekraïne uit de lucht geschoten Boeing 777 van Malaysia Airlines-vlucht MH17, in juli 2014.

Voor het neerschieten van vlucht MH17 en de moord op de 298 inzittenden, worden vier verdachten vervolgd door het Openbaar Ministerie. Woensdagmiddag werden ze aangewezen door het Joint Investigation Team (JIT). De vier, Igor Girkin (Rus), Sergej Doebinski (Rus), Oleg Poelatov (Rus) en Leonid Chartsjenko (Oekraïner), spelen een hoofdrol in het proces dat maart 2020 begint.

Lees ook: Deze mannen zaten volgens het JIT achter ‘MH17’

Er gaat ook een internationaal opsporingsbevel uit. Van Girkin en Doebinski is bekend dat zij in Rusland zijn. Rusland levert geen verdachten uit en erkent het onderzoek niet. Waar de andere twee verblijven is onduidelijk. Poelatov werd in 2018 gearresteerd in separatistengebied in het oosten van Oekraïne, maar zijn huidige verblijfsplaats is onbekend. De Oekraïener Chartsjenko zou nog in het oosten van Oekraïne zijn.

Marieke de Hoon is universitair docent Internationaal Strafrecht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en volgt het MH17-onderzoek op de voet.

De vier verdachten zijn op vrije voeten. Welke opties zijn er?

Wanneer zij een dagvaarding uit Nederland ontvangen, hebben ze grofweg drie opties, vertelt De Hoon telefonisch. „Ze besluiten mee te werken met hun proces en komen naar Nederland. Of ze besluiten thuis te blijven en laten de verdediging over aan een gevolmachtigde advocaat – iemand die het Nederlandse recht goed kent.” Of ze doen helemaal niets, een optie die De Hoon waarschijnlijk acht. „In dat geval bestaat in het Nederlandse recht de mogelijkheid een zogeheten verstekprocedure te starten. Dan worden de verdachten in absentia berecht. Mocht het tot een veroordeling komen, dan kunnen ze achter de tralies worden gezet na arrestatie.”

Lees ook: Wie gaan de verdachten in de MH17-zaak vervolgen?

Zal Rusland de vier uitleveren?

Dat is onwaarschijnlijk. „Niet alleen is uitlevering van burgers in Rusland bij wet verboden, ook weigert Rusland mee te werken aan het onderzoek en verspreidt het alternatieve theorieën over de daders.” Een arrestatieverzoek via Interpol heeft dus weinig kans van slagen, meent De Hoon. „Pas als ze zich buiten hun land begeven, bijvoorbeeld voor vakantie, kunnen zij worden aangehouden met een internationaal aanhoudingsbevel van Interpol. Ook Oekraïne kent een uitleveringsverbod, maar met dat land zijn al afspraken gemaakt voor een eventuele berechting per videoverbinding vanuit Kiev.” Uitlevering is mogelijk als een nieuwe Russische regering besluit mee te werken aan het onderzoek, benadrukt De Hoon.

Hoe dan verder?

„Dat Rusland niet kan of wil uitleveren, ontslaat het niet van de verplichting om zelf te vervolgen en opsporing te faciliteren. Volgens de luchtvaartverdragen, die Rusland ook getekend heeft, hebben partijen in geval van een mogelijk misdrijf in de burgerluchtvaart de verplichting om een onderzoek in te stellen en informatie te delen. Dat Rusland dat tot nog toe niet naar behoren heeft gedaan, is een van de verwijten die Australië en Nederland maakten toen zij Rusland vorig jaar aansprakelijk stelde. Zij vragen medewerking van Rusland in het onderzoek en bij de berechting van de verdachten.”

Hoe zit het met de aansprakelijkheid van Rusland als staat?

„Een staat is verplicht onderzoek te doen bij een mogelijk misdrijf, bijvoorbeeld als het gaat om het optreden van het leger. Hier gaat het over het transport van de Boek-installatie en de vraag of het Russische leger het lanceren van de raket bijwoonde, over de grens in Oekraïne. Uiteindelijk is de belangrijkste vraag wie het bevel gaf om te vuren. De bevelvoerder had de verplichting het toestel te identificeren alvorens te schieten”.

Kan Rusland gedwongen worden om mee te werken?

„Juridisch wel, maar er is geen internationale politiemacht die dat kan afdwingen. Het enige middel is nog om aanvullende economische of politieke sancties op te leggen als Rusland niet meewerkt.”

Kan Rusland besluiten de verdachten zelf te berechten?

„Zeker, maar dan moet Rusland wel een draai maken. Tot nu toe claimen de autoriteiten dat Oekraïne het heeft gedaan. Als Rusland gaat vervolgen, erkent het betrokken te zijn bij het conflict in het oosten van Oekraïne. Dat heeft consequenties voor het Russische politieke verhaal.”