Waarom wordt iemand informant?

Inlichtingendiensten Klimaatactivisten, een misdaadjournalist en een vermeende jihadist. De werving van informanten door inlichtingendiensten was recent veel in het nieuws. NRC dook in de wereld van rekrutering.

Klimaatactivisten van Extinction Rebellion worden uit de Tweede Kamer gezet. Het Team Openbare Orde Inlichtingen van de politie werft informanten in deze actiegroep.
Klimaatactivisten van Extinction Rebellion worden uit de Tweede Kamer gezet. Het Team Openbare Orde Inlichtingen van de politie werft informanten in deze actiegroep. Foto’s Bart Maat/ANP

Wat moet je doen als een inlichtingendienst je vraagt om informant te worden? Deze en andere vragen kwamen maandagavond aan de orde tijdens een bijeenkomst in Utrecht waar tientallen klimaatactivisten en enkele advocaten opaf waren gekomen. „Wat veel mensen niet blijken te weten, is dat je, zonder uitleg te geven gewoon, nee kunt zeggen”, vertelt een van de aanwezigen, klimaatactiviste Femke Sleegers. Afgesproken werd maandag een pakket met tips voor omgang met inlichtingendiensten op te stellen voor klimaatclubs als Code Rood, Extinction Rebellion en Fossielvrij NL.

Drie activisten, onder wie Sleegers, schreven twee weken geleden in een open brief in NRC „op intimiderende wijze” benaderd te zijn door een inlichtingendienst, naar later bleek een relatief onbekend onderdeel van de politie.

Het was niet de enige keer dat informantenwerving door inlichtingendiensten in het nieuws kwam. Misdaadjournalist Bas van Hout vertelde onlangs in de Volkskrant over zijn verleden als AIVD-informant. En in mei meldde Nieuwsuur dat een Syrische asielzoeker en vermeende jihadist voor Al-Qaeda informant was voor de AIVD.

Naar aanleiding van de nieuwsberichten dook NRC in de schimmige wereld van informanten en hun recrutering. Wat beweegt mensen om informant te worden, hoe worden ze succesvol benaderd en vijf andere vragen.

1 Wat is een informant?

Dat is iemand die een politiedienst of inlichtingendienst zoals de AIVD regelmatig informeert over ontwikkelingen en/of personen binnen een bepaalde beweging, organisatie of land. Dit gebeurt meestal op vrijwillige basis en er zijn geen formele afspraken over bijvoorbeeld een salaris, zoals dat wel het geval is bij een agent. Deze laatste krijgt instructies van de dienst om op zoek te gaan naar bepaalde informatie, of bepaalde acties te starten.

Voor rekrutering van een informant is geen toestemming nodig van burgemeester of minister. Bij het werven van een agent moet dat wel, onder meer omdat de agent ook een valse identiteit kan aannemen. Het werk van de agent moet elke drie maanden geëvalueerd worden. Overigens schreef toezichthouder CTIVD in 2006 dat de grens tussen informant en agent bij AIVD en MIVD in de praktijk soms „erg dun” was. Iemand die als informant begon, werd soms dusdanig gestuurd dat eerder sprake was van een agent.

Een voorbeeld van een (waarschijnlijke) BVD-informant is Mabel Wisse Smit, weduwe van de overleden prins Friso. Als geliefde van de Bosnische ambassadeur Mohammed Sacirbey in de jaren negentig, wist zij mogelijk meer van de toedracht van de massamoord op meer dan 7.000 Bosniërs in Srebrenica waarbij Nederland betrokken was. Oud-AIVD-bestuurder Frits Hoekstra suggereert in zijn boek In dienst van de BVD (2004) contacten van zijn dienst met Wisse Smit. „De Rijksvoorlichtingsdienst gaat nooit in op geruchten of speculaties”, zegt een woordvoerder van de RVD.

2 Waarom runnen politiediensten en geheime diensten informanten?

Om bedreigingen voor de openbare orde in kaart te brengen, zijn vooral politiediensten actief bij het benaderen van mogelijke informanten. Medewerkers van het Team Openbare Orde Inlichtingen (TOOI) wierven dit voorjaar onder klimaatactivisten van onder meer Extinction Rebellion, Code Rood en Fossielvrij NL, bleek uit eerdere berichtgeving van NRC. Deze klimaatclubs zijn steeds actiever met het uitvoeren van bezettings- en blokkade-acties, bijvoorbeeld tegen Shell, de Gasunie en in de havens van Amsterdam en Rotterdam.

Naar aanleiding van de berichtgeving van NRC schreef minister Grapperhaus (Justitie, CDA) deze dinsdag aan de Tweede Kamer: „Het Team Openbare Orde Inlichtingen wint informatie in met het oog op (potentiële) ernstige verstoringen van de openbare orde. Daarbij zoekt de politie naar informatie over bewegingen en activiteiten van groepen van personen die mogelijk tot ernstige openbare ordeverstoringen kunnen leiden. Deze informatie wordt gebruikt om dergelijke verstoringen te voorkomen of repressief de orde te herstellen.” Overigens bevestigde Grapperhaus niet expliciet dat het inderdaad het TOOI was geweest dat actief was bij de werving onder klimaatactivisten.

Inlichtingendiensten als de AIVD en MIVD maken, vergeleken met de politie, minder gebruik van informanten en bedienen zich vaker van agenten. Voor nuttige contacten binnen bijvoorbeeld jihadistische groepen die als bedreiging voor de nationale veiligheid worden gezien, is een langdurige en betrouwbare relatie nodig. Daarvoor worden agenten getraind en betaald door de diensten.

Niettemin maakt ook de AIVD volgens bronnen zeer geregeld gebruik van informanten, bijvoorbeeld onder teruggekeerde Syriëgangers. Zij kunnen signalen van radicalisering en terroristische netwerkvorming onder thuisblijvers vroegtijdig oppakken. Een voorbeeld van informantenwerving die uitlekte, dateert uit 2008. Toen benaderde de AIVD journalisten die verslag gingen doen van de Olympische Spelen in Beijing. Hen werd gevraagd de dienst informatie te geven over Chinese officials die de Nederlandse delegatie en hun gevolg benaderden. Hoeveel (freelance)journalisten informant werden, is nooit bekend geworden.

3 Waarom wordt iemand informant?

Meestal gaat het om een mix van motieven, zoals avontuurzin, ijdelheid, burgerzin, vaderlandsliefde en (financieel) eigenbelang. Misdaadjournalist Bas van Hout zei dat hij met de AIVD meewerkte uit „burgerzin” om komende liquidaties waarvan hij kennis had te verijdelen.

Vaderlandsliefde is een terugkerend motief voor informanten. Al in de jaren vijftig wierf de BVD contacten onder leden van de Communistische Partij Nederland (CPN) door een beroep te doen op hun verleden als verzetsstrijder in de oorlog. In de jaren negentig, vertelt een bron, rekruteerde de BVD een informant/agent die als militair had gediend bij een missie in het buitenland. Na terugkeer wilde hij Nederland op andere manieren dienen.

De laatste decennia werft de dienst soms onder statushouders met politieke of andere contacten in het land van herkomst. Uit dankbaarheid voor de verblijfsvergunning in Nederland doet de erkende asielzoeker iets terug.

Politieke motieven kunnen ook een sterke drijfveer vormen, maar daarmee begeeft de dienst zich op glibberig terrein. Zo baseerden de Amerikanen zich bij hun inval in Irak in 2003 onder meer op documenten die moesten aantonen dat de Irakese dictator Saddam Hussein bezig was met een atoomprogramma. Later bleken deze documenten vervalst door Irakese informanten. Ze hadden banden met politieke tegenstanders van Saddam.

In Nederland boden in de jaren negentig vertegenwoordigers van de radicaal-islamitische Hezbollah-beweging zich aan als informant aan de BVD. Zij wilden vooral aanhang van concurrerende politieke en religieuze bewegingen in Nederland zwart maken en uitschakelen. Hun waarde voor de dienst was beperkt.

Ook spijtoptanten kunnen politieke motieven hebben. Leden van een organisatie die aanvankelijk enthousiast meededen, maar later bedenkingen krijgen over radicalisering, kunnen zich ontwikkelen tot waardevolle informatiebron.

Geld kan ook een rol spelen; hoewel een informant formeel niet wordt betaald, kan een ruim uitgevallen onkostenvergoeding als smeermiddel functioneren. Zo werd in 2011 dierenrechtenactiviste Aline Ploeg benaderd door de AIVD om informant te worden. ‘Renee’, de vrouw die haar benaderde, had „veel contant geld” meegenomen, zo vertelt Ploeg aan NRC. Ook werd ze geschaduwd.

Soms is er sprake van chantage, al spreekt men bij de AIVD liever van „een overtuigend gesprek”. Zo werd volgens een bron, een actief lid van de Maoïstische beweging in Nederland, er door de dienst ooit aan herinnerd dat hij zich ‘bourgeois’ had gedragen. Geholpen door een erfenis, had de maoïst zich met drank en sigaren een luxe levensstijl aangemeten tijdens een reis naar het buitenland. De BVD had dat geregistreerd. De maoïst werd na een goed gesprek informant.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Hoe de politie informanten werft onder klimaatactivisten
U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.

4 Wat moet een informant kunnen?

Een profielschets van de informant bestaat niet. Maar wie zich in het onderwerp verdiept, ziet wel vaak dezelfde eigenschappen langskomen. Het is meegenomen als de informant sociaal vaardig is, zorgvuldig werkt, discreet is, onder hoge stress kan functioneren en goed kan liegen. Manipulatief gedrag waarbij tegenstanders uit elkaar worden gespeeld, is geen vereiste. Dat wordt eerder van agenten verlangd.

Enig politiek gevoel kan de informant wel weer tot aanbeveling strekken. Met bezettingsacties in Nederlandse haven en blokkades tegen de Gasunie en Shell raakt de klimaatbeweging aan vitale belangen van de transport en energiesector in Nederland. Diensten zoals de AIVD willen weten of de klimaatactivisten beïnvloed worden door buitenlandse diensten, bijvoorbeeld uit Rusland.

Van groot belang is verder dat een informant zijn boekje niet te buiten gaat en anderen, bijvoorbeeld mede-activisten, aanzet tot illegale daden. Dat kan de dienst in een ongemakkelijke situatie brengen, bijvoorbeeld tijdens een strafproces. In de jaren tachtig zorgde een BVD-infiltrant in de vredesbeweging (‘John Gardiner’) voor een ongemakkelijke situatie door granaten te stelen uit een Belgische legerkazerne. De granaten moesten tijdelijk worden gestald in de kelder van het BVD-hoofdkwartier in Den Haag. De Belgen kregen de granaten overigens terug.

5 Wat zijn succesvolle rekruteringsmethoden?

Bij de benadering van mogelijke informanten en agenten door diensten staan twee begrippen centraal, zeggen bronnen tegen NRC: vertrouwen en initiatief. Het gaat er om een vertrouwensband op te bouwen en het initiatief zo min mogelijk uit handen te geven.

Mogelijke informanten die een belang of bereidheid hebben om mee te werken, zoals eerder genoemde buitenlandse statushouders, kunnen een eenvoudig telefoontje krijgen, met een uitnodiging tot een gesprek. Drugsdealers die net vrijkomen met mogelijke contacten in bijvoorbeeld het jihadistisch milieu, zijn ook een dankbaar doelwit van rekrutering.

Bronnen van wie het belang tot medewerken niet bij voorbaat vaststaat, worden benaderd via een praatje op straat, in een café, of langs een sportveld. Vriendelijkheid en interesse zijn sleutelwoorden om vertrouwen te winnen.

6 Wat zijn onsuccesvolle methoden?

De berichten over de benadering door politieagenten van activisten van Code Rood, Extinction Rebellion en FossielVrij NL, zijn in de inlichtingenwereld met verbazing gevolgd. „Klunzig” en „amateuristisch” was het commentaar. De actie was zo onhandig dat het vermoeden bestaat dat het er de politie meer om ging de vaak jonge klimaatactivisten schrik aan te jagen.

Met name het versturen van een brief door de Rotterdamse politie aan Code-Rood-actievoerder Bas Oudenaarden valt op. Dat was niet alleen onhandig omdat die kan worden doorgespeeld aan derden – in dit geval de pers. Onzeker is bovendien hoe de ontvanger op het verzoek zal reageren. Hij krijgt tijd om met anderen, bijvoorbeeld mede-actievoerders, te overleggen. Daardoor raakt de inlichtingendienst het initiatief kwijt. Dat probeerde de politie terug te krijgen door twee agenten in burger Oudenaarden thuis te laten opzoeken. Dat werkte echter averechts.

Wie vertrouwen wil wekken, moet niet beginnen met intimideren, is een andere les. Toch gebeurde dat bij de klimaatactivisten, of werd althans als zodanig ervaren. Twee politiemensen die meteen na aanbellen het huis binnenkwamen, gaven actievoerster Femke Sleegers van Fossielvrij NL een onaangenaam gevoel. „Ze keken nadrukkelijk rond in mijn huis, bekeken langdurig mijn boekenkast. Ik vond dat heel ongemakkelijk”, zegt Sleegers.

7 Hoe loopt het af met een informant?

Slecht, zei journalist Bas van Hout in de Volkskrant. Zijn naam lekte, volgens Van Hout, uit via de oud-AIVD-medewerker Paul H. die bij de dienst was ontslagen na een arbeidsconflict. Tijdens het proces tegen H. wegens het lekken van staatsgeheimen zou de ontslagen BVD-medewerker de naam van Van Hout hebben genoemd als BVD-informant. Van Houts contacten met de onderwereld werden daarna zeldzamer. De journalist moest voor zijn leven vrezen. „Ga nooit, ik herhaal, nooit, samenwerken met de AIVD”, zei Van Hout, die bijna negen ton schadevergoeding kreeg. Toch is zijn casus uitzonderlijk. Het komt zelden voor dat namen van informanten via de AIVD uitlekken.

Soms onthullen informanten zelf hun identiteit, bijvoorbeeld om er geld mee te verdienen. De eerder genoemde ‘vredesactivist’ John Gardiner verkocht zijn verhaal voor 5.000 gulden aan Nieuwe Revu. Een ander voorbeeld is Paul Kraaijer, die 25 jaar lang als informant en agent voor de BVD gewerkt. Hij was in extreem-linkse kringen (dierenactivisten) geïnfiltreerd. Juni 2011 klapte Kraaijer uit de school over zijn ware identiteit in De Telegraaf. Kraaijers latere publicatie over zijn BVD-tijd verkocht overigens matig.

In andere gevallen waren het meestal mede-activisten van de informant of anderen die het nieuws (of vermoedens) over een informant naar buiten brachten. In verreweg de meeste gevallen dooft het werk van een informant uit, en gaat hij of zij verder met het leven buiten de dienst.

De journalist en de AIVD pagina 18

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Hoe de politie informanten werft onder klimaatactivisten
U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.