Strafproces MH17 van start: wat zijn de volgende juridische stappen?

MH17-proces De vier verdachten die vervolgd zullen worden in het MH17-proces zijn op vrije voeten. Hoe kan berechting van deze vier eruit zien?

Rebellencommandant Igor Strelkov geeft een persconferentie in een beveiligd gebouw in Donetsk in rebellengebied in het oosten van Oekraïne Foto Pierre Crom/ANP
Rebellencommandant Igor Strelkov geeft een persconferentie in een beveiligd gebouw in Donetsk in rebellengebied in het oosten van Oekraïne Foto Pierre Crom/ANP

Het Joint Investigation Team (JIT) heeft woensdagmiddag vier verdachten aangewezen die door het Nederlandse OM vervolgd zullen worden voor het neerschieten van vlucht MH17 en de moord op de 298 inzittenden. De vier, Igor Girkin (Rus), Sergej Doebinski (Rus), Oleg Poelatov (Rus) en Leonid Chartsjenko (Oekraïner), zullen een hoofdrol spelen in het proces dat maart 2020 van start gaat.

Lees het nieuws terug over de door het JIT aangekondigde vervolging van vier verdachten

Er gaat ook een internationaal opsporingsbevel uit. Van Girkin en Doebinski is bekend dat zij in Rusland zijn. Rusland levert geen verdachten uit en erkent het onderzoek niet. De verblijfplaats van de andere twee is onduidelijk. Poelatov werd in 2018 gearresteerd in separatistengebied in het oosten van Oekraïne, maar zou daarna zijn uitgeweken. Zijn huidige verblijfsplaats is onbekend. De Oekraïener Chartsjenko zou nog in het oosten van Oekraïne zijn.

Marieke de Hoon is universitair docent Internationaal Strafrecht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en volgt het MH17 onderzoek op de voet.

Marieke de Hoon, specialist internationaal recht aan de VU in Amsterdam.

De vier verdachten zijn op vrije voeten. Welke opties zijn er?

Wanneer zij een dagvaarding uit Nederland ontvangen, hebben ze grofweg drie opties, vertelt De Hoon telefonisch. „Ze besluiten mee te werken met hun proces en komen naar Nederland. Ze kunnen ook besluiten thuis te blijven en de verdediging over te laten aan een gevolmachtigde advocaat – iemand die het Nederlandse recht goed kent.” Ook kunnen ze helemaal niets doen, een reactie die De Hoon waarschijnlijk acht. „In dat geval bestaat in het Nederlandse recht de mogelijkheid om, onder bepaalde voorwaarden, een zogeheten verstekprocedure te starten. Dan zijn verdachten niet fysiek aanwezig bij het proces om zich te verdedigen, maar worden zij in absentia berecht. Mocht het tot een veroordeling komen, dan kunnen zij achter de tralies worden gezet na arrestatie.”

Zal Rusland de vier uitleveren?

Dat is niet waarschijnlijk. „Niet alleen is uitlevering van burgers in Rusland bij wet verboden, ook weigert Rusland mee te werken aan het onderzoek en verspreidt het alternatieve theorieën over de daders.” Een arrestatieverzoek via Interpol heeft dus weinig kans van slagen, meent De Hoon. „Pas als ze zich buiten hun land begeven, bijvoorbeeld voor vakantie, kunnen zij worden aangehouden met een internationaal aanhoudingsbevel van Interpol. Ook Oekraïne kent een uitleveringsverbod, maar met dat land zijn al afspraken gemaakt om een eventuele berechting per videoverbinding vanuit Kiev te doen.”

Uitlevering zou in de toekomst wel mogelijk kunnen zijn in het geval er in Rusland een nieuwe regering komt die besluit wel mee te werken aan het onderzoek, benadrukt De Hoon.

Hoe dan verder?

„Dat Rusland niet kan of wil uitleveren, ontslaat het niet van de verplichting om zelf te vervolgen en opsporing te faciliteren. Volgens de luchtvaartverdragen, die Rusland ook getekend heeft, hebben partijen in geval van een mogelijk misdrijf in de burgerluchtvaart de verplichting om een onderzoek in te stellen en informatie te delen. Dat Rusland dat tot nog toe niet naar behoren heeft gedaan, is een van de verwijten die Australië en Nederland maakten toen zij Rusland vorig jaar aansprakelijk stelden. Zij vragen medewerking van Rusland in het onderzoek en bij de berechting van de verdachten.”

Hoe zit het met de aansprakelijkheid van Rusland als staat?

„Staatsaansprakelijkheid gaat over verantwoordelijkheid van de staat als entiteit. Een staat heeft de verplichting onderzoek te doen bij een mogelijk misdrijf, bijvoorbeeld als het gaat over het optreden van het leger. Daarbij gaat het in dit geval ook over het transport van de Boek-installatie en de vraag of het Russische leger aanwezig was bij het lanceren van de raket, dus over de grens in Oekraïne. Uiteindelijk is de belangrijkste vraag wie het bevel gaf om het Boek-systeem af te vuren. En of dat militairen waren van het Russische leger. De bevelvoerder had de verplichting het toestel te identificeren voordat tot schieten werd overgegaan”.

Kan Rusland gedwongen worden om mee te werken?

„Juridisch wel, maar er is geen internationale politiemacht die dat kan afdwingen. Het enige middel is nog om aanvullende economische of politieke sancties op te leggen als Rusland niet meewerkt.”

Kan Rusland besluiten de verdachten zelf te berechten?

„Zeker, maar dan moet Rusland wel een draai maken. Tot nu toe claimen de autoriteiten dat Oekraïne het heeft gedaan. Als Rusland gaat vervolgen, erkent het betrokken te zijn bij het conflict in het oosten van Oekraïne en dat heeft weer consequenties voor het Russische politieke verhaal.”

Meer over internationale tribunalen, vervolging en nieuwe methoden voor het verzamelen van bewijs in deze serie