Onmachtig Europa leest Iran de les

Nucleair verdrag Europese leiders manen Iran: houd je aan de kerndeal. Maar ondertussen bieden ze het land niets. „Retorisch is Europa sterk, maar het doet niets.”

Vorige week donderdag vonden explosies plaats aan boord van twee tankers in de Golf.
Vorige week donderdag vonden explosies plaats aan boord van twee tankers in de Golf. Foto AP

Om het hardst roepen Europese leiders dat Iran zich toch vooral aan het nucleaire akkoord van 2015 moet houden. Dinsdag nog dreigde bondskanselier Merkel: „Wanneer dat niet het geval is, heeft dat natuurlijk ook gevolgen.” Eerder hadden ook de Fransen en de Britten – net als de Duitsers in 2015 ondertekenaars van het verdrag dat Irans nucleaire activiteiten aan banden legde in ruil voor verlichting van economische sancties – Iran gewaarschuwd.

Dat Iran weinig heeft te winnen bij naleving van dat verdrag, nu er geen sprake meer is van verlichting van de sancties maar het land door nieuwe Amerikaanse sancties economisch juist in een wurggreep is genomen, zeggen de Europese leiders er niet bij. Evenmin vermelden ze dat ze in de praktijk nogal machteloos staan tegenover de Amerikaanse sancties, hoe zeer ze die ook publiekelijk afkeuren.

„De Iraniërs nemen de Europeanen niet erg serieus meer”, zegt Clément Therme, Iran-expert bij de Bahreinse vestiging van het Londense International Institute for Strategic Studies (IISS) telefonisch. „Ze beschouwen Europa meer als een kolonie van de VS.”

Lees ook: Niemand zegt oorlog te willen, maar verdere escalatie dreigt

Dat hebben de Europese leiders vooral aan zichzelf te danken. „Retorisch is de EU sterk maar in feite doen ze niets voor Iran”, constateert Erwin van Veen, Midden-Oosten-analist van Instituut Clingendael.

Graag verwijzen de Europeanen naar Instex, het mechanisme dat bedoeld is om ondanks de sancties toch nog enige Europese handel met Iran mogelijk te maken. Maar meer dan een jaar nadat het concept werd bedacht moeten de eerste transacties nog plaatsvinden en voorlopig zal het hoe dan ook slechts gaan om voedingsmiddelen en medicijnen, producten die door de VS niet eens in de ban zijn gedaan. „Het opzetten van Instex heeft extreem lang geduurd”, stelt Van Veen.

Schade aan de tanker. Foto AFP

Incident met tankers in de Golf

De Europeanen maken bovendien vaak een verdeelde indruk. Zo schaarden de Britten zich eind vorige week achter de Amerikaanse interpretatie dat de aanvallen op twee tankers in de Golf van Oman het werk van Iran waren. De Duitse buitenlandminister Heiko Maas, vorige week zelf in Teheran, liet daarentegen weten dat er wat hem betreft meer onderzoek nodig is om de schuldigen vast te stellen.

Iran op zijn beurt verhoogt de druk op de Europeanen. Woensdag zei Behrouz Kamalvandi, woordvoerder van de Iraanse Atoomenergie-organisatie, dat Iran per 8 juli zijn uranium verder gaat verrijken. „Irans ultimatum van twee maanden aan de overblijvende ondertekenaars van het JCPOA [het nucleaire akkoord] kan niet worden verlengd”, zei hij. Daarmee zou het verdrag, ruim een jaar nadat de Amerikanen zich er eenzijdig uit terugtrokken, de facto dood zijn.

„De grote vergissing van de Europeanen is dat ze het verdrag steeds als een Europees succes hebben gezien”, zegt Therme. „Maar het was een succes van de toenmalige president Obama. Toen die werd opgevolgd door Donald Trump was het gedoemd tot mislukking.”

De Europese landen zijn, als het er op aankomt, niet bereid offers te brengen voor Iran. Neem Frankrijk. Dit land was er na het akkoord van 2015 snel bij de economische banden met Iran stevig aan te halen. Het importeerde tussen april 2017 en maart 2018 voor 2,5 miljard dollar Iraanse olie. Franse bedrijven als Total en Peugeot breidden hun activiteiten in Iran in hoog tempo uit. Toen duidelijk werd dat het de regering-Trump menens was met de terugtrekking uit het nucleaire verdrag en er sancties volgden, keerden de Fransen Iran net zo makkelijk de rug toe. De olie-invoer uit Iran werd gestaakt en de grote bedrijven trokken zich terug.

Pikant hierbij is nog dat Frankrijk vervolgens juist de banden aanhaalde met Irans aartsrivaal, Saoedi-Arabië. De Franse olie-invoer uit dat land steeg tussen maart 2018 en april 2019 met 50 procent tot 3,7 miljard dollar, meldde persbureau Reuters. Intussen zag Frankrijk ook zijn wapenexport naar Saoedi-Arabië in 2018 met 50 procent groeien. De Franse minister van Defensie, Florence Parly, toonde zich hierover vorige maand in het parlement verheugd: „Dat plaatst ons in het hart van het Midden-Oosten, een sleutelgebied voor onze veiligheidsbelangen en onze energievoorziening.”

Dit weerhield Frankrijk er niet van andere Europese landen krachtig op te roepen toch vooral handel met Iran te blijven voeren en Teheran aan te sporen zich netjes aan het verdrag te houden. Ook andere Europese landen deden dat. „Wij blijven volledig gecommitteerd aan het in stand houden en de volledige implementatie [van het verdrag]”, aldus een verklaring van de EU van vorige maand.

Doelend op Iran zei de Duitse minister Maas een paar dagen geleden dat zijn land „geen eenzijdige vermindering van de verplichtingen” zou aanvaarden. Dat daar voor Iran misschien ook iets tastbaars tegenover zou moeten staan, daarover repte de minister niet. De Europese buitenlandcoördinator Federica Mogherini was realistischer over het redden van het akkoord. „Het is niet makkelijk”, erkende zij.

De VS wezen gelijk naar Iran toen vorige week donderdag explosies plaatsvonden aan boord van twee tankers in de Golf. Foto Reuters

‘Iran zal nu steun bij China zoeken’

Volgens Van Veen hadden de Europese landen wel degelijk meer kunnen doen dan ze hebben gedaan. „Ze hadden bijvoorbeeld naar andere partners kunnen zoeken, met name China, dat ook in een handelsoorlog is verwikkeld met de VS. Samen hadden ze sterker gestaan.”

De Europeanen hadden volgens hem ook een fermere positie kunnen innemen door Washington voor te houden dat ze de VS zouden treffen op voor hen gevoelige punten, op het handelsfront of de strijd tegen terrorisme.

Therme vermoedt dat Iran nu wel eens sterker zou kunnen gaan leunen op China, dat meer heeft te bieden dan Europese landen. „Het zou me niet verbazen als Iran vervolgens meer actie zal ondernemen tegen Europese belangen in Iran, zoals ambassades. De Iraniërs zien de Europeanen slechts als een verlengstuk van de Amerikanen en denken hen via de Europeanen te kunnen treffen. Na 8 juli breekt er een nieuw tijdperk aan in de betrekkingen tussen Iran en Europa.”