Machtsspel om de Europese topbanen draait uit op polderen

Strijd om Brusselse macht De Europese politiek is kleurrijker geworden. En dus moeten EU-leiders het compromis zoeken over de topbanen. Met een sleutelrol voor premier Rutte.

Verkenners, compromissen, coalitieakkoorden? Het spel om de Europese topbanen, dat deze donderdag op de EU-top in Brussel een tussenstand moet opleveren, lijkt plots wel heel erg op Hollands polderen. Veel kopjes koffie, telefoontjes en kongsies, totdat er een nieuwe voorzitter van de Europese Commissie gevonden is waarin een meerderheid van regeringsleiders zich kan vinden.

Voor sommigen is dat flink wennen. „Franse diplomaten snappen hier niets van”, zegt een ingewijde. „Die denken: wie groot is, die bepaalt toch?” Toen Emmanuel Macron op de vorige top in mei fel de aanval opende op de wat kleurloze christen-democraat Manfred Weber – topkandidaat voor de Commissie, gesteund door de Duitse bondskanselier Angela Merkel – klonk er aan de tafel met regeringsleiders protest: als Weber neergaat, gaan de andere topkandidaten, die het Europees Parlement (EP) naar voren schuift, dat ook.

Macron was gewaarschuwd. Zijn voorkeur voor die andere topkandidaten, Frans Timmermans (sociaal-democraten) en Margrethe Vestager (liberalen), is bekend, maar Macron moet geduldig meespelen.

En daarbij is polderen meer dan ooit het devies. Voor Mark Rutte is dit gesneden koek: over zijn huidige kabinet werd 225 dagen gepraat. De premier is door andere EU-leiders niet voor niets aangewezen als een van de zes verkenners – ‘ontmijner’ noemt hij het zelf – in de zoektocht naar een nieuwe Commissiechef. Die moet donderdag een naam opleveren, maar mogelijk is het daar nog te vroeg voor - en gaat het polderen na de top verder.

Lees ook: Ook fietstochtje door Den Haag levert geen nieuwe EU-baas op

Bij deze nieuwe overlegcultuur horen ook nieuwe spelregels. Het ‘oude’ Europa draait om lekken en spinnen. In polder-Europa gaan de leiders donderdag aan tafel met mobiele telefoons waarvan de ontvangst is geblokkeerd.

Is dit Europese democratie in wording? Het inzetten van verkenners mag in Nederland dan gewoon zijn, in Europa is dit een nieuw fenomeen. Voorheen domineerden christen-democraten en sociaal-democraten, de twee grote politieke families wisten elkaar altijd snel te vinden bij de verdeling van de macht. Maar de EU-verkiezingen van vorige maand hebben het politieke landschap opgeschud. Ook de liberalen en de groenen willen ditmaal hun stempel drukken.

Naast verkenners heeft dat nog een democratische vernieuwing opgeleverd: in het EP onderhandelen de grootste fracties over een soort ‘regeerakkoord’, met afspraken over de koers voor de komende vijf jaar. En dat is weer een reactie op een andere relatief nieuwe uitvinding: de Strategische Agenda waarin EU-leiders hún gemeenschappelijke kijk op de komende termijn geven.

Timmermans opereert behoedzaam

De vraag is: levert al dat polderen ook wat op? Of krijgt het confrontatiemodel toch de overhand? De stoelendans om de topjobs leverde in het verleden vaak pijnlijke situaties op, zoals in 2009. Toenmalig premier Jan Peter Balkenende ambieerde toen het voorzitterschap van de Europese Raad en vroeg op de valreep de Belg Herman Van Rompuy om steun voor zijn kandidatuur. Maar Balkenende bleek de enige die niet wist dat in alle stilte juist de benoeming van Van Rompuy werd bekokstoofd. De Belg werd het. Balkenende had zich misrekend.

Kans op herhaling van deze manoeuvres, waarbij door sommige leiders een ‘verrassing’ wordt gelanceerd, is klein. Vanwege de weerstand in het EP, dat geen achterkamertjespolitiek meer duldt, zullen de leiders moeten polderen tot het niet meer kan. De druk om met namen te komen – behalve de Commissie draait het ook om andere EU-instellingen – is enorm. Al over twee weken wordt in Straatsburg een nieuwe voorzitter van het EP gekozen, en dat kan de puzzel weer helemaal veranderen. Als de leiders het initiatief willen behouden moeten ze zo snel mogelijk een deal sluiten en zelf de topbanen verdelen.

Wat is intussen de best mogelijke uitkomst voor Rutte? Hij wil „het hoogst haalbare voor Nederland”. Frans Timmermans is zijn beste optie. De huidige tweede man van de Commissie werd onlangs gekozen tot Europarlementariër en wordt als het aan zijn sociaal-democraten ligt de nieuwe Commissievoorzitter.

Dan moet Rutte nog flink aan de slag. Vooral in Berlijn. De Duitsers zien Timmermans als de man met veel vrienden in Zuid-Europa, maar evenveel vijanden in Oost-Europa. In de Commissie pakte Timmermans de afgelopen jaren Polen hard aan, vanwege de uitholling van de rechtsstaat. Maar voor Berlijn zijn relaties met Polen belangrijker dan met Spanje of Portugal.

Timmermans zelf zwijgt al weken, klagen ze in het Europees Parlement. Waarom poldert hij niet mee?

Woensdagavond dook Timmermans op tijdens een Brusselse receptie van energiebedrijven. „Niet bereikbaar? Ze kunnen me gewoon bellen”, zei hij. De leiders zijn nu aan zet, meent Timmermans. „Het beeld is nu dat alleen Macron tegen Weber is. Ik hoop dat andere leiders die met Weber een probleem hebben zich op de top ook zullen uitspreken.”