Dit is ons mondiaal visueel geheugen

Iconische foto’s Zeven jaar zocht Rutger van der Hoeven naar foto’s die over de hele wereld worden herkend. Woensdag promoveerde hij daarop. Het geheim van de iconische foto.

De foto ‘Migrant Mother’ (1936) wordt door 12,9 procent van de wereldbevolking herkend.
De foto ‘Migrant Mother’ (1936) wordt door 12,9 procent van de wereldbevolking herkend. Foto Dorothea Lange (1895-1965)

Een „ontzettend spannende gedachte”, noemt Rutger van der Hoeven het. „Dat er beelden zijn die Chinezen, Indiërs, Brazilianen, allemaal kennen.” De buitenlandredacteur van De Groene Amsterdammer besloot het zelf uit te zoeken. Zeven jaar zocht hij naar foto’s die over de hele wereld worden herkend, woensdag promoveerde hij erop aan de Universiteit Utrecht, waar hij fotografie- en schrijfvakken doceert. Ja, concludeert hij, een ‘mondiaal visueel geheugen’ bestaat.

Tot zijn verbazing had niemand dat nog „serieus” onderzocht, vertelt hij op een Amsterdams terras. „Terwijl ze in de academische literatuur regelmatig worden besproken.” Van der Hoeven (45) legde 25 foto’s voor aan bijna drieduizend respondenten in twaalf landen. Hij selecteerde de foto’s die in de academische wereld als ‘iconisch’ of ‘wereldberoemd’ werden bestempeld, plus één ‘controlefoto’ die nooit was gepubliceerd.

Bekijk de iconische beelden van het protest op het Plein van de Hemelse Vrede in 1989

Vier foto’s herkende minimaal de helft van zijn respondenten, twee foto’s bijna de helft. Genoeg om van een globaal visueel geheugen te spreken, vindt hij. De foto van het vliegtuig dat zich in een WTC-toren boorde werd het vaakst herkend: door 85,6 procent, al kan hij niet uitsluiten of ze niet zozeer de foto, maar de gebeurtenis herkende. Verder bestaat ons visueel geheugen uit Buzz Aldrin op de maan (79,6 procent herkenning), het portret van Che Guevara (69,8), Amerikaanse mariniers die in 1945 hun vlag plantten op het Japanse eiland Iwo Jima (53,9), ‘Tank Man’ (48,6) en ‘het napalmmeisje’ (48,1).

In 1935 begonnen foto’s de wereld over te reizen; vanaf toen distribueerde fotodienst AP de beelden internationaal

In 1935 begonnen foto’s de wereld over te reizen; vanaf toen distribueerde fotodienst AP via radio en telegraaf de beelden internationaal. Meteen uit het volgende jaar komen twee foto’s die inmiddels als ‘iconisch’ worden beschouwd: de Vallende Soldaat en Migrant Mother. Die worden echter weinig herkend (resp. 9,3 en 12,9 procent).

Zijn vragenlijst legde hij voor aan mensen uit Argentinië, Brazilië, VS, VK, Nederland, Duitsland, Italië, Turkije, Rusland, India, China en Japan. Geen Afrikaanse of Arabische landen, omdat het onderzoeksbureau waar hij mee werkte, Survey Sampling, daar „te weinig bereik” heeft. Dat neemt niet weg dat hij een mondiaal visueel geheugen heeft bewezen, zegt Van der Hoeven. „Het blijft een steekproef. In deze landen woont wel een meerderheid van de wereldbevolking.”

Lees ook over de winnaar van de World Press Photo van dit jaar

Zijn foto’s komen uit een „westerse infrastructuur”: alle grote fotoagentschappen en veel belangrijke academische bladen zijn westers. „Veel foto’s reflecteren daarom zaken die in die landen belangrijk worden gevonden, maar het Westen wás ook cultureel dominant. Je moet je dan afvragen: welke foto’s zouden een mondiaal publiek hebben bereikt buiten die westerse infrastructuur?” Om dat te testen, voegde hij enkele ‘regiofoto’s’ toe aan de dataset, zoals van Gandhi bij een spinnewiel en Mao die de onafhankelijkheidsverklaring van China voorleest.

Academici bekritiseren iconische foto’s om hun simpelheid, „maar ik vind het interessanter om vast te stellen welke rol foto’s spelen in onze cultuur”, zegt Van der Hoeven. „Geschiedenis kan bestaan uit ‘jaartallen in een boek’, maar misschien is het wel belangrijker wat mensen herinneren, wat volgens hen lessen zijn, wat overblijft in het hoofd en gedrag van mensen.”

Kansrijk: een lijdend kind

Academici moeten oppassen met ‘uitleggen’ wat de boodschap is, vindt Van der Hoeven. Hij ondervond hoe divers antwoorden zijn als je mensen vraagt welke boodschap ze uit de foto halen. Hij vond lichte nationale verschillen: Italianen hadden de grootste emotionele reactie op foto’s, Japanners de minste. Russen herkenden minder foto’s (6) dan Chinezen (8) en Nederlanders (8).

Italianen hadden de grootste emotionele reactie op foto’s, Japanners de minste

Een kansrijk ‘recept’ voor een iconische foto kan Van der Hoeven wel geven: „Een kind dat lijdt.” Een foto van een huilend migrantenmeisje was dit jaar bijvoorbeeld de winnaar bij de World Press Photo. Ook „christelijke symboliek” helpt, zoals het napalmmeisje of de gevangene van Abu Ghraib met gespreide armen of de Migrant Mother als een moderne Maria. Zorg ten slotte voor zo min mogelijk „visuele ruis”. De foto van het migrantenjongetje Alan dat in 2015 aanspoelde op een Turks strand zou daarom misschien wel de volgende kunnen zijn die zich nestelt in de mondiale herinnering.