Nederland is nu de uitvalsbasis van de Bellingcat-speurders

Profiel Een mysterieus groepje hackers dat vanuit een kelder de wereldleiders tart is Bellingcat al lang niet meer, en eigenlijk ook nooit geweest. Woensdag kwamen ze met informatie over MH17-verdachten. Voortaan opereren ze vanuit Den Haag.

Bellingcat-onderzoeker Eliot Higgins (midden) op een persconferentie over MH17. Foto ANP / Remko de Waal
Bellingcat-onderzoeker Eliot Higgins (midden) op een persconferentie over MH17. Foto ANP / Remko de Waal

„We willen Nederland veroveren”, zei Eliot Higgins, oprichter van Bellingcat, in november tegen NRC. Maak je op voor de „bellingcatization” van Nederland, een maand later op een mediacongres in Amsterdam. Hij was bezig een kantoor te openen in Den Haag, het eerste buiten het Verenigd Koninkrijk, een vacature voor zakelijk directeur stond online.

Wat dat zou betekenen sprak tot de verbeelding. Het Britse onderzoekscollectief zat achter de eerste onthullingen over de verantwoordelijken voor de MH17-ramp. Vorig jaar identificeerde het als eerste de daders achter de vergiftiging op Sergej en Julia Skripal in Engeland. En dat zou een kantoor in Den Haag gaan openen? Wat zouden ze hier wel niet aan het licht gaan brengen?

Lees ook: Rapport-Bellingcat identificeert separatisten die betrokken waren bij MH17

Woensdag kwam Bellingcat met meer informatie over de verdachten achter MH17. Daarnaast publiceert het platform volgende maand, rond het vijfjarig ‘jubileum’ op 17 juli, een zesdelige podcastserie over MH17.

Met spannende Nederlandse onthullingen is Bellingcat nog niet bezig. Voorlopig is Higgins vooral druk met stoffigere zaken als het regelen van een ANBI-status en de verhuizing naar Den Haag. Dat kantoor werd mede betaald uit een donatie van 500.000 euro van de Nationale Postcodeloterij in maart.

Dat kantoor werd mede betaald uit een donatie van de Nationale Postcodeloterij

Op het kantoor ergens bij het station – specifieker wil Higgins niet worden „om de weirdos weg te houden” – werken nu zes medewerkers, eind volgende maand moeten dat er negen zijn. Hij sluit niet uit dat ze over een halfjaar uit hun jasje zijn gegroeid.

De zakelijk directeur is inmiddels aangenomen, evenals een projectmanager. Er zijn vacatures voor administratief personeel; de facturen moeten ook gewoon betaald, en daarnaast wil Higgins transparanter zijn over door wie hij wordt gefinancierd. „Sommigen denken nog steeds dat ik door de CIA wordt betaald.” Op YouTube circuleren talloze video’s die Higgins moeten ‘ontmaskeren’. Op Twitter wordt hij er dagelijks van beschuldigd voor het karretje van de Amerikaanse inlichtingendiensten gespannen te worden om het Russische of Syrische regime aanslagen in de schoenen te schuiven.

Maar een mysterieus groepje hackers dat vanuit een kelder de wereldleiders tart is Bellingcat al lang niet meer, en eigenlijk ook nooit geweest. De recente documentaire Truth in a Post-Truth World liet zien hoe de mannen ‘gewoon’ een stelletje handige internetspeurders zijn, al dan niet geholpen door tientallen vrijwilligers wereldwijd. Ze hacken niet.

Lees de recensie van ‘Truth in a Post-Truth World’: Online de waarheid betrappen in documentaire over Bellingcat

Inmiddels hebben ze zeventien mensen in dienst, dat moeten er eind dit jaar ruim twintig zijn. In 2018 zette ze 1,6 miljoen euro om, een jaar eerder was dat nog de helft. Een groot deel is afkomstig uit vijfdaagse workshops van 2.200 euro per persoon. Bellingcat heeft geen winstoogmerk.

Binnenkort wil Bellingcat een abonnementenmodel starten, waarmee je voor zo’n 70 euro per jaar direct contact kan zoeken met onderzoekers. Higgins: „We hebben een goed netwerk van specialisten, maar op Twitter worden ze aangevallen door complotdenkers.” Hij noemt de abonnee-omgeving een „safe space”.

Een groot deel van de inkomsten is afkomstig uit workshops van 2.200 euro per persoon

Lees ook: OM vervolgt volgend jaar vier mannen in rechtszaak MH17

Dat Bellingcat Nederland uitkoos, is niet toevallig. Door MH17 genoot het collectief hier een grote bekendheid. In het Verenigd Koninkrijk kwam die faam vorig jaar pas, na de onthulling over de Skripals. Een groot deel van het speurdersnetwerk en donateurs van Bellingcat bestaat uit Nederlanders. Het ontving bovendien geld van het Nederlandse vermogensfonds Adessium en vredesorganisatie Pax. En nu dus ook de Postcodeloterij.

„In Nederland heerst een klimaat waarin er steun, geloof en waardering is voor wat wij doen”, zegt zakelijk leider Dessi Lange-Damianova.

Projectmanager Nico Dekens: „Zowel media, als universiteiten en hogescholen, maar ook overheidsafdelingen. Allemaal willen ze graag samenwerken.”

De KRO-NCRV werkte al eens samen met Bellingcat om de Nederlandse wapenexport in kaart te brengen en privacyschending door bodycams bij agenten. Journalisten van allerlei media, ook NRC, volgen workshops van Bellingcat-trainers.

In mei werkte ook de politie van Utrecht even samen met Bellingcat. Tijdens een ‘bootcamp’ voor studenten droeg ze onderzoeksideeën aan om in te duiken, zoals de Utrechtse cocaïnehandel. De Utrechtse Internet Courant (DUIC) bracht de schietpartij in de tram op het 24 Oktoberplein in. Daar kwam vooralsnog weinig nieuws uit. De bootcamp was een initiatief van het platform Residenties in Utrecht, dat allerlei onderwijsinstellingen samenbracht rondom de ‘residentie’ Eliot Higgins.

Lees ook Met dronebeelden en satellietfoto’s wordt de oorlogspuzzel compleet

Die instellingen willen de verificatiemethode van Bellingcat graag opnemen in hun curricula, zoals de Fontys School voor de Journalistiek. „Binnen de journalistiek heeft digitale geletterdheid een update nodig”, zegt Daniëlle Arets, lector Journalistiek en Innovatie. Vooral op het gebied van ‘osint’, open source-intelligence, „hebben we nog veel te leren”. Bij osint wordt informatie geverifieerd op basis van het slim combineren van openbare bronnen als Google Earth. Bellingcat werd er beroemd mee; het is de ‘Bellingcat-methode’ gaan heten.

Ook de School voor Journalistiek Utrecht en het ROC Midden-Nederland willen de Bellingcat-methode gaan aanbieden. „Die raakt aan nepnieuws, de betrouwbaarheid van bronnen en beeldmanipulatie”, zegt docent Aukje de Boer van de opleiding Mediaredactie. Haar ROC wil bovendien een „Bellingcat excellentietraject” aanbieden, „met de gemeente, krant of politie”.

Vanuit Den Haag wil Bellingcat samenwerken met het Internationaal Strafhof (ICC)

Lees het interview met Bellingcat-oprichter Higgins over zijn uitbreidingsplannen in Nederland: ‘Wij helpen degenen aan de andere kant

Maar met het kantoor in Den Haag wil Bellingcat vooral nauwer samenwerken met het Internationaal Strafhof (ICC), om te helpen bij het gebruiken van bewijsmateriaal uit openbare bronnen. Higgins adviseert het ICC al daarover. Het verzamelen en bewaren van open source-materiaal, dat ook nog standhoudt in de rechtszaal, is lastig. Socialemediabedrijven verwijderen snel beelden van bijvoorbeeld executievideo’s die goed gebruikt kunnen worden om daders op te sporen, en te vervolgen. Bellingcat zette al The Syrian Archives op, dat meer dan een miljoen video’s bevat. Het stort zich nu op de oorlog in Jemen. Bellingcat wil uiteindelijk internationale standaarden voor het gebruik van juridisch houdbaar open source-materiaal. „Den Haag is daarom voor ons een logische vestigingsstad”, zegt zakelijk directeur Lange-Damianova. „Hiervandaan kunnen we de activiteiten van Bellingcat over de hele wereld coördineren.”

Higgins werkt nog aan een boek over zichzelf en Bellingcat. Ook hebben tv-makers uit verschillende landen interesse getoond om een fictieserie over het collectief te maken. Daarover wordt nog onderhandeld. „We willen niet dat het een soort CSI-serie wordt om het aantrekkelijk te maken. Bellingcat bestaat uit normale mensen.”