Recensie

Recensie Film

Greep proberen te krijgen op ‘wegvallen’ bij epilepsie

Documentaire Filmmaker en multimediakunstenaar Maartje Nevejan ‘viel’ als kind wel eens ‘weg’. In haar documentaire ‘Ik ben er even niet’ probeert ze antwoord te krijgen op de vraag: wat gebeurde er voordat het zwart van het bewustzijnsverlies het overnam?

Uit de documentaire ‘Ik ben er even niet’.
Uit de documentaire ‘Ik ben er even niet’.
    • Dana Linssen

Voor filmkijkers is het simpel. Eigenlijk zou je elke splitseconde tussen twee beelden die in de montage aan elkaar zijn geplakt kunnen beschouwen als een zwart gat. Wat er daar precies gebeurt weten we niet, behalve dat er een vorm van betekenis ontstaat, of die beelden elkaar nu logisch opvolgen of niet. Voor wie nog even precies wil weten hoe dat werkt: check op YouTube het filmpje waarin filmmaker Alfred Hitchcock het Kuleshov Effect uitlegt.

Er zijn meer momenten en plekken in het leven waarin tussen twee waarnemingen even niets zit. Tussen het punt waarop we dromen en ontwaken. Tijdens een koortsaanval of hallucinatie. En bij de een op de tweehonderd kinderen met absence-epilepsie: kinderen die tijdens het spelen of hun normale bezigheden even ‘weg’ zijn. Het lijkt alsof ze voor zich uit zitten te dromen, maar feitelijk zijn ze even buiten bewustzijn. De meeste kinderen groeien hier vanzelf overheen. Maar is dat kwijtraken niet een nog groter verlies?

Het is een vraag die alleen kunstenaars kunnen stellen, want hij vereist speculatieve antwoorden die zich tussen wetenschap en poëzie bevinden. Filmmaker en multimediakunstenaar Maartje Nevejan had als kind van deze absences, evenals haar zoon. Hoewel ze beiden niet meer ‘wegvallen’, zijn ze er allebei blijvend door beïnvloed. Wat gebeurde er voordat het zwart van het bewustzijnsverlies het overnam? Die vraag vormde de aanzet voor de documentaire Ik ben er even niet.

Het is een even ongedisciplineerd als rijkgeschakeerd en mateloos fascinerend onderzoeksdocument geworden. Nevejan onderzoekt daar haar eigen ervaringen en die van kinderen die ook wel eens zo’n absence hebben. Er komen neurologen aan het woord en ervaringsdeskundigen, terwijl Nevejan ondertussen haar familie interviewt en greep probeert te krijgen op haar herinneringen.

De film is niet het enige werk dat gaat over de absences. In het kunstcentrum Beautiful Distress House in Amsterdam is vanaf 26 juni ook de tentoonstelling Mapping the Experience te zien, waar kinderen gekoppeld zijn aan diverse kunstenaars die met kunstwerken uitdrukken hoe de kinderen de wereld vlak voor zo’n absence ervaren. Worden daar de ‘deuren van de waarneming’ opengezet? Op de tentoonstelling is ook het virtualrealitywerk In My Absence te zien, waarin Nevejan en VR-kunstenaar Niki Smit er veel beter in slagen om in kort bestek drie van die ervaringen over te brengen, dan de aan alle kanten dwarrelende documentaire.

Zwarte gaten

Hoogtepunt van Ik ben er even niet is ongetwijfeld een interview met kunstenaar Anish Kapoor, die met Nevejans zoon Abel praat over zijn zoektocht naar het absolute zwart. Abel is sterrenkunde gaan studeren en specialiseert zich in zwarte gaten. Net als Kapoor vraagt hij zich trouwens af of ze wel bestaan, of dat het ‘niet toegankelijke objecten’ zijn. Kapoors experimenten met zwarte verf die bijna al het licht absorbeert laten zien dat 3D-voorwerpen er op die manier als platte vlakken uitzien. Is de waarneming, en alle betekenis die we eraan toekennen, wellicht een vorm van gezichtsbedrog?

Correctie 21 juni 2019: In een eerdere versie van dit artikel stond dat de documentaire ‘Ik ben er even niet’ ook te zien zou zijn op de expositie ‘Mapping the Experience’ in het Beautiful Distress House. Dit klopte niet, en is aangepast.