De tbs’er speelt zijn ontsnapping graag nog eens na

Zap De documentaire ‘Max, een leven in tbs’ biedt een omgekeerd perspectief van de dominante tbs-verhalen. Daarna volgde een ouderwets informatief halfuurtje.

Max in een isoleercel, beeld uit de documentaire in Max, een leven in TBS (BNNVARA).
Max in een isoleercel, beeld uit de documentaire in Max, een leven in TBS (BNNVARA). Foto BNNVARA

Hoe ontsnapt een tbs’er tijdens zijn proefverlof? Max speelt het graag nog eens na – hij heeft dezelfde kleren aan als destijds. „In deze winkelstraat was het.” Hij vertelde zijn begeleider dat hij privé met zijn moeder wilde bellen en bleef wat achter. „Bij deze zijstraat ging ik linksaf. Ik heb als een achterlijke gerend, voor het eerst in twaalf jaar in vrijheid, het was of die twaalf jaar achter me aan zaten.” En dan: „Hier kwam mijn therapeute aangereden in haar Audi A2. Op deze plek is ze gestopt. We zijn razendsnel naar haar huis gereden.” Daar werd Max verstopt.

De poging liep uiteindelijk op niks uit, blijkt uit Roy Dames’ documentaire Max, een leven in tbs, die BNNVARA maandag uitzond. Max werd teruggevonden in het huis van de begeleider, van zijn plan om politiek asiel aan te vragen in Tsjechië kwam niets terecht. Het is het moment in de film waarop alle vooroordelen over het tbs-systeem lijken te worden bevestigd: gevaarlijke gekken kunnen met een paar minieme handigheidjes ontsnappen.

Een gevaarlijke gek?

Maar was Max een gevaarlijke gek? Op zijn zeventiende, hij was al jaren een zeer moeilijke jongen, werd hij gearresteerd op verdenking van het betasten van een vrouw op een fiets en het met misbruik bedreigen van een achtjarige jongen. Hij ontkende, maar werd toch veroordeeld – tot tbs, een forse maatregel. Omdat hij categorisch bleef zeggen dat hij de misdaad niet gepleegd had en dus ook geen persoonlijkheidsstoornis had, liepen alle pogingen tot therapie in het honderd. „Ik zie de kindermoordenaars op verlof gaan,” zegt Max tegen de rechter. „Maar als ik vraag of ik een keer naar buiten mag, ben ik de gek.”

Wat ook niet hielp: de woedende Max misdroeg zich in de klinieken waar hij zat. „Ik heb alles gedaan. Ontvluchten, relaties met het personeel, drugshandel, seks met een therapeut, ik heb bondjes gesloten – maar misdrijven heb ik niet gepleegd.” Na veertien jaar durfde een rechter het aan om de impasse te doorbreken en de tbs op te schorten.

Lees ook: ‘Dit soort jongens kan vastlopen in het systeem’ Interview met Max en zijn advocaat (NRC, 14 juni 2019)

Is Max een omgekeerde Michael P.? Niet gevaarlijk, maar wel opgesloten? Dames heeft Max jaren gevolgd voor zijn film. We horen het telefoongesprek waarin Max’ vader de ontsnappingspoging van zijn zoon („Ik lach me er de pleuris om”) tegen de regisseur uit de doeken doet.

Zo biedt Max, een leven in tbs – waarin niet verder wordt ingegaan op de vraag of hij werkelijk onschuldig is – het omgekeerde perspectief van de dominante tbs-verhalen. Hier gaat het niet om hoe de samenleving beschermd moet worden, maar om de vraag of we mensen niet onnodig opsluiten.

Verstandige dingen

Ook dat is onrecht, werd benadrukt in het discussieprogramma Tbs onder vergrootglas dat een beetje verstopt (want amper aangekondigd) op de film volgde. Paul Witteman sprak met een advocaat, een rechter en een psychiater die ook een rol in de film hadden. Hjalmar van Marle, oud-directeur van het Pieter Baan Centrum, zei veel verstandige dingen. Gevallen als Max moeten in alle rust behandeld worden. „Het begint ermee dat iemand zich aan één eenvoudige afspraak houdt.” Hij noemde de lagere recidive onder tbs’ers ten opzichte van ‘gewone’ delinquenten. Er zijn 70.000 verlofmomenten per jaar, met 2 à 3 ontsnappingen. „Het systeem werkt.”

Veel kritischer waren de deskundigen over de mogelijkheden van het soort korte behandelingen in inrichtingen als die waar de niet tot tbs veroordeelde Michael P. verbleef toen hij Anne Faber vermoordde. Zo kreeg de kijker een ouderwets informatief halfuurtje, vol mensen die wisten waar ze het over hadden. Het was van een nuance die bij emotioneel beladen onderwerpen in reguliere praatprogramma’s vaak ondersneeuwt.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.