Opinie

    • Maxim Februari

De overheid gaat efficiënt te werk. Berg je dan maar

Maxim Februari

Efficiëntie: het moest verboden worden. En het hele pakket van efficiënte instrumenten erbij. Lees alleen al de nieuwsberichten van juni en je begrijpt niet waarom het kabinet nog geen noodmaatregelen heeft genomen. Op zijn minst een moratorium op het gebruik van vragenlijsten, registraties, documenten.

In de brief die staatssecretaris Menno Snel van Financiën op 11 juni naar de Tweede Kamer stuurde, zegt hij het onomwonden. Er is „veel niet goed gegaan”. Hij heeft al eerder „excuses voor de gang van zaken” aangeboden, maar staat erop dat ‘nogmaals’ te doen. Al realiseert hij zich dat „verontschuldigingen de problemen van de getroffen gezinnen niet oplossen”. Wat voor vreselijks is er dan gebeurd? De overheid is efficiënt te werk gegaan.

De overheid ditmaal in de gedaante van het Combiteam Aanpak Facilitators. Een ‘cowboy-team’ van de Belastingdienst, aldus RTL. Op zoek naar fraude opende dit team een aantal jaren geleden de jacht op een Eindhovens gastouderbureau en honderden gastouders. Er werden verouderde, onjuiste, weerlegde en al eerder door de rechter verworpen gegevens gebruikt. Naar tegenbewijs werd niet gekeken. Signalen dat het team fout zat werden genegeerd.

In november 2013 legden inspecties huisbezoeken bij gastouders af, zonder misstanden aan te treffen. Toch belandden 317 mensen in april 2014 op een zwarte lijst. „Want dát was het beleid”, schrijft RTL. Hun toeslagen voor kinderopvang werden stop gezet, waardoor ze in grote problemen kwamen met geld, baan, studie.

Hierna wordt het een beetje crimineel. Want de Belastingdienst begint te jokken, houdt in rechtszaken stukken achter en ook in onderzoek dat daarnaar wordt ingesteld. En als dit aan het licht komt, wordt tegen de verantwoordelijke ambtenaar geen vervolging ingesteld. Enfin, dat is de gebruikelijke gang van zaken. Je kunt beter ambtenaar zijn dan gastouder, dat weten we inmiddels wel. Mij gaat het nu niet om corruptie bij de Belastingdienst, maar om het beleid.

In de woorden van RTL: onderzoek en bewijsvoering zijn hier overgeslagen, „dat was namelijk ‘effectief en efficiënt’.” In de woorden van staatssecretaris Snel: „Ik ben tot de overtuiging gekomen dat er een te grote focus lag op het bestrijden van misbruik, dat de wetgeving deels te rigide is (…) en er in het gehele proces te weinig oog was voor de menselijke maat.”

De bekende schadelijke cocktail dus van efficiëntie, focus op misbruik en weinig oog voor mensen. Met dossiers en registraties wordt geprobeerd alles over de bevolking vast te leggen, wat op zich een nobel bureaucratisch streven is. „Ze mogen alles van me weten”, zeggen veel burgers dan ook braaf. Maar het probleem is: ze weten niets van je. Ze hebben lijsten met verouderde gegevens. Dossiers met grove generalisaties. Ze hebben dingen verkeerd opgeschreven. Ze zijn niet van plan de gegevens aan te passen als je daarop wijst.

In de Volkskrant staat begin juni een verhaal over een arts die rondloopt met een geheim dat zijn leven beheerst. Als verlegen zestienjarige heeft hij in een chatbox een meisje gevraagd voor de webcam haar kleren uit te trekken; niet wetend dat ze op dat moment elf jaar oud is. Het OM gaat tot vervolging over. Hem wordt een deal aangeboden en hij accepteert een taakstraf van veertig uur, die hij berouwvol uitvoert.

Volgens het OM zou dit geen gevolgen hebben voor zijn verdere leven, zijn carrière, maar dat heeft het wel. De man heeft nu levenslang een strafblad. ‘Pedoseksueel delict’ heet zijn gedrag daar. „Een term die hij er tot nu toe met geen mogelijkheid van afkrijgt – justitie weigerde meermaals.” Weliswaar geeft een hoofdofficier achteraf toe dat de jongen het meisje niet heeft gedwongen, zoals wel in het strafdossier staat, maar erkenning van die fout blijft ook zonder gevolgen.

Het is een fundamenteel probleem: gedragingen van mensen komen niet restloos en niet foutloos terecht in de dossiers. Beslissen op basis van die dossiers, zonder navragen, geeft ellende. Hoogleraar psychiatrie Robert Vermeiren zegt in NRC dat hulp aan jongeren met complexe problemen tekortschiet, aangezien ze worden onderzocht met vragenlijsten. „Met gestructureerde instrumenten leren we ze niet kennen. Wel door gesprekken aan te gaan. We moeten ze op een andere manier gaan onderzoeken – zowel in de praktijk als wetenschappelijk.”

De staatssecretaris ziet het ook. Efficiëntie leidt tot tunnelvisie. „Ik heb daarom twee weken geleden besloten een Adviescommissie uitvoering toeslagen onder leiding van de heer Donner in het leven te roepen.”

Hoera! Een Adviescommissie uitvoering toeslagen! Onder leiding van de heer Donner! Nu komt alles goed.

Maxim Februari is jurist en schrijver, www.maximfebruari.nl.