Verbijsterende beelden in de VPRO-serie Last days

Zap In Sulawesi legde Lieve Blancquaert (Last Days, VPRO) de omgang met de dood – of eigenlijk met de doden – vast. Verbijsterende beelden.

Omgang met de doden in Sulawesi, in Last Days.
Omgang met de doden in Sulawesi, in Last Days. Beeld VPRO

Eigenlijk ben ik geen lijkenkijker, maar precies toen ik langs NPO2 zapte ging de kist open. Vader had zijn bril nog op en lag er netjes bij, al zag je dat hij al een tijd dood was. Even later werden we meegenomen naar een ander huis. „Dit is mijn moeder”, vertelde een man – al verliet hij de kamer snel. De formalinelucht, bedoeld om te voorkomen dat het lichaam van moeder te snel tot stof zou wederkeren, benam hem de adem.

De Vlaamse fotografe Lieve Blancquaert (die eerder Birth Day en Wedding Day maakte) was voor de tweede aflevering van de VPRO-serie Last days naar Sulawesi getrokken om bij de Toraja’s hun omgang met de dood – of eigenlijk met de doden – vast te leggen, wat verbijsterende beelden opleverde. Begraven is uit den boze, want in de grond vergaat het lichaam.

Blanquaert wordt mee het bos ingenomen, want in de bomen worden de baby’s begraven. In de boom wordt een holte gemaakt, waar het kind zo snel mogelijk na overlijden wordt bijgezet; de holte wordt afgedekt met palmschors. Het symboliseert de terugkeer naar de baarmoeder, de boom scheidt een wit sap af: als moedermelk.

De symboliek van de Toraja’s lijkt soms uit de pen van een romanschrijver te komen. Een schrijver die gevoel heeft voor de wrange verhoudingen in het bestaan. Want de dood mag iedereen overkomen, erna zijn de verschillen groot. De regel is dat baby’s die zijn gestorven vóór ze tanden kregen in een boom worden bijgezet, zonder grote ceremonie. Dode baby’s uit rijke families krijgen daarom een valse tand, zodat er toch groots afscheid kan worden genomen.

Last Days: Sulawesi

Samenleven met je overleden familieleden. Bij de Toraja's in Sulawesi, Indonesië is dit gebruikelijk. Er wordt zelfs voor ze gekookt. Kijk aflevering 2 van 'Last Days', zondag 20.15 uur op NPO 2Waarschuwing: de volgende beelden kunnen als schokkend worden ervaren.

Geplaatst door VPRO op Vrijdag 14 juni 2019

Een manier om rijkdom te tonen is het offeren van 24 buffels bij de begrafenis (verschillende: een witte, een gevlekte, een met afhangende horens, een met een opstaande én een afhangende hoorn) – de beesten zijn kapitalen waard. Blancquaert ziet hoe ze vertroeteld worden maar ook hoe ze een ring met touw door hun neus krijgen zodat ze uren hun kop omhoog houden: mooie sterke schouders voor de offerdieren. Want geofferd zullen ze worden. De doodsstrijd van de buffels is lang en akelig, constateert Blancquaert met afgrijzen. Mensen blijven vreemde beesten. Hoe zeer ze onderling ook verschillen, ze zijn overal op aarde goed in het bedenken van rituelen waar dierenmishandeling bij komt kijken.

Prettiger was de aanblik van een groep dorpelingen die de doden uit hun kisten haalden. Dat doen ze eens in de zoveel jaar, om de gemummificeerde doden rechtop tussen zich in te zetten en een beetje tegen ze te praten: één oude dode kreeg een verse peuk in zijn mond gedrukt. Intussen werd het stof uit de kisten geveegd. Ik wist niet dat de aanblik van dode lichamen zo huiselijk kon zijn.

Ik wist niet dat de aanblik van dode lichamen zo huiselijk kon zijn

Al breekt je hart als een jonge vrouw zegt dat het lichaam van haar zusje inmiddels te zeer is vergaan om rechtop te zetten, het lijkt toch een soort sterven na de dood.

Ik zat nog met mijn gedachten bij de Toraja’s toen Marcel Mutsaers later door de donkere depots van het Leidse Naturalis dwaalde. Met zijn zaklamp (leuk effect, maar hebben ze daar de gloeilamp nog niet ontdekt?) bescheen hij opgezette beesten. Er volgde onder meer een reportage over de onweerstaanbare libellenonderzoeker Vincent Kalkman. Hij vertelde hoe wij, de onderzoekende mensheid, de libellen nu voor 95 procent in kaart hebben. De verzameling is bijna compleet.

De aanstekelijke onderzoekszucht in De toren (NTR), dat soms een Naturalis-bedrijfsfilmerige indruk maakte, sloot naadloos aan bij de mensenobservatie van Lieve Blanqaert in Last days. Op welk percentage zit de wetenschap eigenlijk met het inventariseren van de mensensoorten?

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.