Vier seizoenen van schilder Berchem na 150 jaar herenigd

Mauritshuis Het Mauritshuis heeft drie schilderijen over de seizoenen aangekocht. Het vierde, dat al in het Haagse museum hing, is mogelijk roofkunst.

Nicolaes Berchems 'De Herfst' en 'De Winter'.
Nicolaes Berchems 'De Herfst' en 'De Winter'. Foto’s Mauritshuis

Met de aankoop van ‘De Lente’, ‘De Herfst’ en ‘De Winter’ heeft het Mauritshuis na 150 jaar de Vier seizoenen van de zeventiende-eeuwse Haarlemse schilder Nicolaes Berchem herenigd. Dat heeft het Haagse museum bekendgemaakt. Het vierde schilderij uit de allegorische reeks, ‘De Zomer’, was sinds 1992 al in het museum te zien.

De vier doeken, die allen zo’n 94 bij 89 centimeter meten, zijn omstreeks 1670 gemaakt ter decoratie van een Amsterdams grachtenpand. Dat deden gefortuneerde verzamelaars destijds vaak: hun woonhuizen versieren met kleurrijke voorstellingen vol mythologische figuren en symboliek. De meeste van deze ensembles zijn verloren gegaan.

De Vier seizoenen van Berchem bleven tot eind negentiende eeuw bijeen. Daarna kregen de schilderijen verschillende eigenaren. Los brachten ze bij verkoop immers meer op dan als ensemble.

Nicolaes Berchems omstreeks 1670 geschilderde ‘Allegorie op de vier seizoenen’. Foto’s Mauritshuis

Supermarktondernemer Eric Albada Jelgersma slaagde erin drie van de vier schilderijen te verzamelen. Na zijn dood in 2018 boden zijn erven de doeken via het veilinghuis Christie’s aan het Mauritshuis te koop aan. Met steun van de BankGiro Loterij en de Vereniging Rembrandt wist het museum het aankoopbedrag van ruim één miljoen euro bijeen te brengen.

Directeur Emilie Gordenker noemt de aankoop een „buitenkans”. Het museum had een warme band met Albada Jelgersma, vertelt ze. Een paar jaar geleden nodigde de zakenman haar uit voor een lunch. Gordenker verwachtte dat haar gastheer wilde praten over verkoop of schenking van de drie Berchems. Maar Albada Jelgersma had een andere intentie, vertelt ze met een lach: „Hij wilde ‘De Zomer’ van ons kopen, om zo de reeks te completeren.”

Lees ook: Grote veiling van 17de-eeuwse meesters van Albada Jelgersma

‘De Zomer’ behoort tot de zogenaamde Nederlands Kunstbezit-collectie (NK-collectie). Dat is een door de staat beheerde verzameling gerecupereerde kunstwerken die gedurende het naziregime in Nederland zijn geroofd, in beslag genomen of aangekocht, al dan niet onder dwang. Een deel van de NK-collectie is uitgeleend aan Nederlandse musea.

Zoals met alle potentiële aanwinsten deed het Mauritshuis onderzoek naar de herkomstgeschiedenis van de Vier seizoenen. Daaruit kwam naar voren dat voor de periode 1933-1945 niet helemaal duidelijk is waar de drie door de erven Albada Jelgersma aangeboden schilderijen precies waren. Maar omdat er geen aanwijzing was dat ze toentertijd in Duitsland of andere door de nazi’s gecontroleerde landen verbleven, besloot het Mauritshuis toch tot aankoop over te gaan. Gordenker: „Anders zouden de schilderijen namelijk als aparte kavels zijn geveild, en was de kans op hereniging verkeken.”

Het onderzoek leverde een nieuw feit op over ‘De Zomer’. Dat schilderij uit de NK-collectie werd in 1944 aangekocht voor het Führermuseum in Linz, nadat het vlak daarvoor in Den Haag was geveild. In een archief dat pas sinds kort toegankelijk is, ontdekte het Mauritshuis dat het schilderij op deze veiling werd ingebracht door de firma Katz. De Joodse eigenaren van deze kunsthandel waren eerder al uit Nederland gevlucht en hadden het bedrijf overgedragen aan niet-Joodse relaties. Onbekend is of Katz ook de eigenaar van het doek was.

Dit nieuwe feit is pikant, omdat de erven Katz in 2009 het eigendom van ‘De Zomer’ opeisten, samen met andere NK-stukken. Een claim die de Restitutiecommissie destijds afwees omdat op dat moment nog geen aanwijzingen waren dat het gedurende de bezetting in eigendom van Katz was. De erven Katz zijn van dit nieuwe feit inmiddels op de hoogte gesteld.

Op ooghoogte

Nicolaes Berchem (1621-1683) geldt als een van de belangrijkste Italianisanten, Noord-Europese zeventiende-eeuwse landschapsschilders die onder de indruk raakten van het Italiaanse landschap en het ‘gouden’ licht daar. Omdat hij zelf nooit naar Italië reisde, baseerde Berchem zich op het werk van landgenoten die het land wel bezochten.

Zijn Vier seizoenen maakte Berchem voor het woonhuis van de Amsterdamse handelaar in onroerend goed Herman van Swoll. Op de vier ‘bovendeurstukken’ is steeds een medaillon te zien met de personificatie van het seizoen op een zegewagen, die in optocht wordt voortgetrokken door bijpassende dieren. Daaromheen een reeks figuren en symbolen.

Op ‘De Lente’ staat bijvoorbeeld Flora, de Romeinse godin van het voorjaar. Op ‘De Winter’ een oude man die de handen warmt aan een vuur. Zijn zegewagen wordt voortgetrokken door twee uilen.

Het Mauritshuis toont Vier seizoenen per direct. Eerst een tijd op ooghoogte, zodat bezoekers de doeken van dichtbij kunnen bekijken. Later zullen ze in de Trapzaal geëxposeerd worden zoals ze ooit zijn bedoeld: als bovendeurstukken. Hoofd Collecties Edwin Buijsen: „Perspectivisch zijn de schilderijen gemaakt om vanuit een laag standpunt te bekijken.”