Moslimbroeder die Egypte kort en ongelukkig leidde

Mohamed Morsi In 2012 was veel hoop gericht op Morsi toen hij als leider van de Moslimbroederschap de eerste democratisch gekozen president van Egypte werd. Die verwachting zou hij niet inlossen.

De afgezette Egyptische ex-president Morsi tijdens een van de verscheidene rechtszaken tegen hem. Deze maandag overleed hij.
De afgezette Egyptische ex-president Morsi tijdens een van de verscheidene rechtszaken tegen hem. Deze maandag overleed hij. Foto Mohamed Hossam/EPA

Mohamed Morsi, de eerste democratisch verkozen president van Egypte, is maandag gestorven nadat hij in de rechtbank was flauwgevallen. Hij stond terecht voor beschuldigingen van spionage nadat hij eerder al in verschillende processen tot 48 jaar gevangenisstraf én de doodstraf was veroordeeld.

Er zijn geen aanwijzingen dat Morsi, 67, onder verdachte omstandigheden is gestorven. Het was bekend dat Morsi leed aan suikerziekte en met nier- en leverproblemen kampte. Morsi zat in de gevangenis sinds hij op 3 juli 2013 werd afgezet door de huidige president Abdel Fattah El-Sisi, toen legerbevelhebber.

In 2018 had een panel van drie Britse parlementariërs al geklaagd dat Morsi niet de nodige medische zorg kreeg in de gevangenis, en dat hij een voortijdige dood riskeerde. Volgens het rapport van de parlementariërs werd Morsi 23 uur per etmaal in eenzame opsluiting gehouden en moest hij op een cementen bed slapen.

Moslimbroederschap

Morsi werd op 30 juni 2012 verkozen in de eerste vrije verkiezingen in de Egyptische geschiedenis. Die waren mogelijk gemaakt door de revolutie van 2011, die de autocraat Hosni Mubarak ten val bracht. Maar Morsi’s presidentschap was van korte duur.

Precies een jaar later gingen miljoenen Egyptenaren de straat op tegen zijn bestuur. Drie dagen later werd hij als president afgezet door Sisi, die door Morsi zelf aan het hoofd van het leger was geplaatst. Morsi’s Moslimbroederschap werd verboden, en een protestactie door zijn aanhangers werd weken later bijzonder bloedig neergeslagen.

Anno 2019 werd Morsi door de Egyptische staat en media afgeschilderd als de leider van een terroristische organisatie. Maar in 2012 was veel hoop gericht op hem. Met zijn verkiezing moest blijken of Egypte in staat was om democratie in de praktijk te brengen, maar ook of de politieke islam verenigbaar was met democratie.

Het antwoord op de eerste vraag is negatief. Sisi is dan wel democratisch verkozen, maar de repressie is nu erger dan onder Mubarak: niet alleen tegen de Moslimbroederschap maar ook tegen de burgeractivisten die de revolte van 2011 mogelijk maakten.

Of Morsi uiteindelijk een democraat zou zijn gebleken, zullen we nooit weten. Door de coup van 2013 – ‘revolutie’, volgens de aanhangers van Sisi – bleef de vraag of de Moslimbroederschap vreedzaam afstand had gedaan van de macht in het geval van een verkiezingsnederlaag onbeantwoord.

Bijna per toeval aan de macht

Een groot president zou Morsi sowieso niet zijn geworden. Zijn uitverkiezing was bijna per toeval. Nog tijdens de revolutie van 2011 had de Moslimbroederschap gezegd dat het niet voor het presidentschap zou gaan. Maar na de zege bij de parlementsverkiezingen van eind 2011 kreeg een machtshongerige factie binnen de beweging de bovenhand. Zelfs toen was Morsi niet de eerste keuze. Pas nadat favoriet Khairat el-Shater om juridische redenen niet mocht meedoen, kwam Morsi in beeld.

Als president joeg hij al snel mensen tegen zich in het harnas. Hoewel hij slechts nipt was verkozen, gedroeg Morsi zich alsof hij een breed mandaat had gekregen. Toen zijn nieuwe grondwet tegenstand uitlokte, eigende hij zichzelf uitzonderlijke bevoegdheden toe. Tienduizenden Egyptenaren betoogden toen al tegen wat zij zagen als een opstapje naar een nieuwe dictatuur.

In de laatste maanden van zijn bestuur schoof Morsi steeds meer op naar de radicaal-islamitische flank. Een toespraak waarin hij opriep tot jihad in Syrië en de aanstelling tot gouverneur van Luxor van een lid van een groep met een terroristisch verleden, deden voor veel Egyptenaren de deur dicht. Tegelijk werden Morsi en zijn Moslimbroederschap steeds meer paranoïde over de ‘diepe staat’ die hen het besturen onmogelijk zou maken. Dat laatste bleek op 3 juli 2013 een terechte inschatting.

De Egyptische staatszenders brachten maandag het nieuws van Morsi’s dood zonder te vermelden dat hij ooit president is geweest.