In de show van Jeremy Kyle moest de bom barsten

Hulp-tv De gasten in The Jeremy Kyle Show stormden niet zomaar woedend het podium op. Ze werden opgepookt door een manipulatieve redactie. Na een zelfmoord besloot de Britse politiek dat dit soort ‘hulp’-tv echt niet meer kan.

‘Je bent een onbeschoft, oneerbiedig stuk vreten. En die relatie van jou?” De presentator spuugt de woorden uit. „Die steek je maar in je hol.” De Britse Jeremy Kyle Show, een hulpprogramma gemodelleerd naar de controversiële Jerry Springer Show, is een ongekend succes. Al veertien jaar kijken iedere ochtend zo’n miljoen Britten naar het programma waarin het draait om conflict. Meestal gaat het om relatieproblemen (wie ging er vreemd, van wie is de baby?), vaak genoeg ook over drugsverslaving en vertrouwenskwesties (wie heeft de camera van oma gestolen?). Presentator Jeremy Kyle is er in theorie om problemen op te lossen. Hij voert gesprekken met betrokkenen, en brengt met hulp van een leugendetector- of DNA-test de „waarheid” aan het licht.

In de praktijk faciliteert het programma confrontatie en escalatie. Op het podium wordt geschreeuwd en gevochten. Er worden kopstoten uitgedeeld en veel gehuild. Kyle is meester in beledigen en ontregelen. Hij laat verwarde en emotionele deelnemers plots eenvoudige woorden spellen (‘father’), of beeldt een bedscène uit. Het publiek joelt, bewakers slepen gasten hardhandig het podium af, waarna de camera én Kyle de betrokkenen achtervolgen tot in de kleedkamers.

Aflevering: ‘Will rehab stop my daughter selling her body for drugs?’

Tot vorige maand. Begin mei werd een 63-jarige man die een week eerder te gast was, dood aangetroffen. Steve Dymond wilde zijn verloofde zijn trouw bewijzen, en onderging een leugendetectortest. Die wees uit dat hij loog, waarna hij verslagen op het podium achterbleef. Producent ITV (eigenaar van Talpa Media) schortte de uitzendingen aanvankelijk op, maar besloot kort daarop, onder druk van Britse parlementsleden, tot verregaande maatregelen: ze schrapten hun best bekeken titel en het YouTube-kanaal. Ook de terugkijkpagina werd gewist, álle afleveringen. Nu lag de producent al onder vuur: twee oud deelnemers van ITV-programma Love Island (dat ook een Nederlandse variant kent), pleegden zelfmoord (in juni vorig jaar en in maart dit jaar). Voormalig ITV-topman Michael Grade vond het direct een goed besluit om de Jeremy Kyle Show te beëindigen, vertelt hij de BBC, al zegt hij óók dat het programma alom bekend is, „mensen weten exact waar ze aan beginnen”.

Lees ook het commentaar: ‘Wanneer gaan tv-makers eens leren van hun fouten?’

Dat laatste is niet helemaal waar.

In de Britse pers druppelen ervaringen naar buiten van deelnemers, twee van hen deden hun verhaal aan NRC. Samen schetsen de verhalen het beeld van een redactie die erop is ingericht om gasten op te poken. Onder druk van geheime contracten en zonder (of slechts gebrekkige) nazorg. Gasten die opvallend vaak kwetsbaar zijn, als het gaat om hun sociale vangnet, hun financiële toestand of leeftijd. Praktijken die overigens ook in sommige Nederlandse realityprogramma’s gangbaar zijn.

Aflevering: ‘Is my violent ex lying about being pregnant with my baby?’

Podium afrennen

Stacy Talley (29), een schoonmaakster uit het Britse Lichfield, zag vorig jaar kans haar relatie te redden. Haar verloofde Les was ervan overtuigd dat zij vreemdging. En omdat Stacy bleef ontkennen, belde hij in mei 2018 de redactie van de Jeremy Kyle Show. Een gratis leugendetectortest kon een einde maken aan zijn twijfel. Stacy ging overstag: het stel zou relatietherapie cadeau krijgen. Tijd om te twijfelen was er niet, vertelt ze aan de telefoon. Les belde om half tien ‘s ochtends naar de redactie. Om twaalf uur lieten ze hem weten dat de taxi om vier uur voor de deur zou staan. Les: „Ze zeiden: meld je ziek op je werk.” Les (32) is heftruckchauffeur. „Ze boden álle hulp die we nodig hadden.”

Als ze twee uur later in Manchester aankomen worden de twee in verschillende hotels ondergebracht. Contact met elkaar of de buitenwereld is niet mogelijk. Ze krijgen een voucher om te eten en te drinken. Les: „Alles wordt betaald: drank, eten, sigaretten, hotel, taxi.” De volgende ochtend worden ze om zeven uur naar een studio gebracht, waar ze een deelnemerscontract – „een aardig pak papier” – moeten ondertekenen, dat daarna direct ingenomen wordt. Wat erin staat weet Stacy niet. Ze realiseert zich nu pas hoe gek dat is. „Daarna was er geen weg meer terug”, zegt ze. „You’re screwed. Je raakt de regie volledig kwijt.”

Lees ook Zó ‘helpt’ de televisie kwetsbare tieners

Ze moeten „zeker drie uur” wachten in een kamer waar zo nu en dan een redacteur binnenloopt. Stacy geeft aan dat ze wil stoppen, vertelt dat ze eerder depressieve klachten had en een zelfmoordpoging deed. De makers blijven aandringen: dit is hét moment om te schitteren en haar verloofde Les wil dit. Zij wil hem toch niet teleurstellen? „Don’t let him down.”

Les herinnert zich dat in zijn kleedkamer steeds dezelfde redacteur binnenkwam. „Ze zei dat ik zo lekker rook, er goed uitzag. En wat ik op het podium moest doen.” Ze draagt hem niet alleen op waar hij moet zitten, maar ook dat hij na de uitslag van de test het podium moet afrennen. Les leverde de redactie een bericht aan waarin een man claimt dat hij met Stacy naar bed is geweest. „Als dat bericht in beeld kwam moest ik naar het scherm wijzen.”

Aflevering: ‘My son’s dad is now living as a woman!’

‘Most hated guest’

Op het podium blijkt dat Stacy faalde tijdens de leugendetectortest. Jeremy Kyle schreeuwt haar toe dat ze niets waard is. Op de terugweg naar huis, zo vertelde ze ook in het Britse onderzoeksprogramma Dispatches, neemt ze een overdosis pijnstillers en raakt buiten bewustzijn. „Les vertelde me later dat ook hij vooraf heeft gezegd dat hij wilde stoppen”, zegt Stacy. Hij kreeg precies hetzelfde te horen als zij. Stacy: „Ze zeiden dat hij mij nu niet teleur mocht stellen.” Les: „Voor stoppen was het te laat, vonden ze. Ze duwden me het podium op.” Van nazorg komt het niet, geen van beiden krijgt contactgegevens. De redactie belt haar één keer. En hem veel vaker – om het stel nóg eens in het programma uit te nodigen.

Hij krijgt de bijnaam ‘most hated guest ever’. De redactie zou hem voortdurend hebben opgestookt

In Britse media vertellen andere oud-deelnemers vergelijkbare verhalen. Gasten die binnen een uur na aanmelding door een taxi thuis worden opgehaald, en eenmaal in de studio urenlang opgesloten zitten.

Dwayne Davison, een 27-jarige beveiliger uit Nottingham, wilde eveneens zijn trouw bewijzen met een leugendetectortest – fragmenten van de aflevering worden miljoenen keren bekeken. Hij krijgt de bijnaam ‘most hated guest ever’. Davison geeft in The Guardian toe dat hij in de uitzending agressief overkomt – maar ook dat hij zich overrompeld, opgejaagd en gespannen voelde. Makers zouden hem in de uren voorafgaand aan de opnames voortdurend hebben opgestookt, en gezegd: „Jeremy haat mensen die niets zeggen.”

Lees ook: Hulp-tv van de NPO hoeft aan maar weinig regels te voldoen

Davison kreeg het advies een trainingspak te dragen. Hij doet jaren later een zelfmoordpoging, vertelt hij in The Guardian, én ziet een relatie tussen zijn depressieve klachten en zijn ervaring met het programma en de nasleep ervan. „Ze zijn erg goed in manipuleren. Het is magisch wat ze doen.”

Het Britse onderzoeksprogramma Dispatches sprak voor de aflevering ‘Jeremy Kyle – TV on Trial’ niet alleen met oud-deelnemers, ook oud-werknemers schetsen hun werkwijze. Een van hen vertelt hoe nieuwelingen een cursus ‘Talking Up’ kregen: ze leerden hoe ze razendsnel een vertrouwensband konden opbouwen met gasten, om die vervolgens te gebruiken om diezelfde gasten boos te maken.

Deelnemers zouden „als vee” door het doolhof achter de schermen worden opgejaagd. Er werd alcohol verstrekt, wiet gerookt, verslaafden werden met de door het programma betaalde taxi langs een dealer gereden en, zo vertelt een oud-medewerker, redacteuren moesten voor een gebruiker geld laten slingeren om die te verleiden drugs te gaan halen.

Aflevering: ‘Will our relationship survive 2 lie detectors and a DNA test?’

Regelen van fatsoen

ITV gaat niet in op vragen van NRC en verwijst naar een reactie op de website die kort na de dood van de deelnemer is gepubliceerd. Hoewel er een onderzoek loopt, wil de producent op die plek óók hun verdiensten benadrukken: in de afgelopen veertien jaar zouden „talrijke” mensen geholpen zijn, en „complexe, langdurige persoonlijke problemen” zijn opgelost. Een team van drie verpleegkundigen en een psychotherapeut dragen zorg, allerhande hulp wordt deelnemers geboden, van „gezinstherapie” tot „agressiebeheersing”. In Dispatches voegt ITV er nog aan toe dat alcohol verboden zou zijn in de studio, alleen als gasten na de show naar een kliniek gingen, zouden „gekwalificeerde medewerkers” alcohol verstrekken om ontwenningsverschijnselen te voorkomen. Daarnaast zou de productie nooit suggereren dat een leugentest 100 procent betrouwbaar is.

Lees ook: Hoe van alles misging in het selectietraject voor tv-programma Anorexia Eetclub

Ook Nederland kent een lange traditie van tv-programma’s die hulp beloven, en ook hier valt op dat het veelal om kwetsbare mensen gaat: tienermoeders, (zwaar) psychiatrische patiënten en jongeren met anorexia nervosa kwamen eerder in de problemen door de aanpak van televisiemakers. Ook zij tekenen zonder uitzondering zware contracten – en in enkele gevallen bleken die, net als in het Britse voorbeeld, strikt geheim. Contracten die gebruikt worden om druk te zetten. Deelnemers kunnen niet alleen nauwelijks nog stoppen met de opnames, zij zitten vast aan soms risicovolle hulptrajecten, of kunnen niet voorkomen dat uiterst privacygevoelige informatie op televisie komt. Daarbij waren ook onbevoegde hulpverleners betrokken.

Hoewel de makers in Nederland inmiddels beterschap beloofden, is er een belangrijk verschil met de Britse praktijk: de Britse toezichthouder Ofcom heeft expliciet tot taak mensen ‘te beschermen tegen oneerlijke behandeling’ in televisieprogramma’s. Ofcom onderzoekt nu of er meer gedaan moet worden om het welzijn van deelnemers aan realityshows te garanderen. In Nederland gaat de toezichthouder, het Commissariaat voor de Media, daar niet over. Programmaredacties zijn onafhankelijk, een omroepbrede gedragscode is er voor makers niet. Iedere omroep stelt zijn eigen gedragsregels op. Toen twee jaar geleden bleek dat deelnemers van hulpprogramma’s van RTL zich misleid voelden, zag Sander Dekker, voormalig staatssecretaris voor Media, „geen aanleiding om daar wettelijke regels voor te stellen”. Het regelen van fatsoen in de wet is ingewikkeld, redeneerde Dekker. „Producenten van programma’s en omroepen hebben een verantwoordelijkheid om zorgvuldig om te gaan met mensen die deelnemen aan hun programma’s.”

Praten over zelfdoding kan bij hulp- en preventielijn ‘Zelfmoord? Praat erover’. Telefoon 0900-0113 of 113.nl