Albanië snijdt zo diep dat het geen rechter overhoudt

Corruptie De Albanese rechtspraak wordt drastisch opgeschoond. De aanpak is zo rigoureus, dat bij zowel de Hoge Raad als het Constitutioneel Hof nog maar één rechter in functie is. Maar EU-lidmaatschap is nog geen stap dichterbij.

Het Skanderbegplein in Tirana, nu een stad met hippe horeca en deelfietsen.
Het Skanderbegplein in Tirana, nu een stad met hippe horeca en deelfietsen. Foto Getty Images

In de voornaamste zaal van de Hoge Raad in Tirana staan verhuisdozen opgestapeld. De klok aan de muur tikt niet meer. Niemand neemt de moeite er een nieuwe batterij in te stoppen. Al sinds november 2016 heeft hier geen zitting meer plaatsgevonden. Ook de gangen van het gebouw zijn uitgestorven. Op de meeste deuren verraadt een vlek onder het woord gjyqtar, Albanees voor rechter, dat er ooit een naambordje hing. Alleen dat van Ardian Dvorani zit nog stevig vastgelijmd. De opperrechter is eenzaam achtergebleven nadat zeven van zijn collega’s uit hun ambt zijn gezet en er nog eens zeven opstapten.

Dvorani (54) komt elke dag naar zijn werk om binnengekomen stukken te bestuderen. Maar hij heeft minstens vier collega’s nodig om complexe zaken inhoudelijk te behandelen en uitspraak te doen. En die zijn er niet meer sinds Albanië is begonnen aan een rigoureuze opschoning van de rechterlijke macht, op aandringen van de Europese Unie.

De Hoge Raad heeft inmiddels een achterstand opgelopen van 31.591 zaken. „Het is problematisch voor de mensen die lang moeten wachten, maar dit is acceptabele nevenschade”, zegt Dvorani. „We moeten kiezen of we doormodderen met een verziekt systeem, of het opschonen en opnieuw opbouwen. Ik denk dat de meeste mensen er begrip voor hebben dat we dat laatste doen.”

Om de rechtsstaat te verstevigen en woekerende corruptie aan te pakken – en om perspectief te krijgen op toetreding tot de EU – heeft Albanië in 2016 een derde van de grondwet herschreven. Daarnaast moet iedere Albanese rechter en aanklager, 738 mensen in totaal, in het openbaar bewijzen altijd integer en professioneel te hebben gehandeld. Voor een tribunaal worden al hun bezittingen tegen het licht gehouden, hun persoonlijke contacten nageplozen en oude zaken waarin zij optraden afgestoft. Wie geen smetteloos verleden kan bewijzen, vliegt eruit.

De screening is zo’n groot ‘succes’ dat tot nu toe maar liefst drie op de vijf magistraten op staande voet zijn ontslagen. Omdat de trap van bovenaf wordt schoongeveegd is zowel bij de Hoge Raad als het Constitutioneel Hof nog maar één rechter volledig bevoegd. „Het is niet iets om trots op te zijn. Maar de aantallen zijn geen verrassing”, zegt Dvorani.

Lees ook de column van Caroline de Gruyter: Europa heeft de Balkan nodig

Hollandse toetredingsmoeheid

De rechter heeft in zijn carrière veel sporen van corruptie en nepotisme gezien. Soms van opzichtige omkoping van magistraten, door politici, criminelen of criminele politici, maar meestal subtieler. „Het is in de Albanese cultuur heel gebruikelijk een ‘fooi’ te geven wanneer je tevreden bent” over hulp van de rechter, de dokter, de leraar of de politieman. De enige manier om als rechter in dit getroebleerde land van 3 miljoen inwoners niet gecorrumpeerd te raken, lacht Dvorani, „is je sociale contacten heel beperkt te houden”.

Internationale waarnemers kijken en beslissen mee bij het doorlichten van de magistraten. Ze prijzen hoe voortvarend Albanië dit aanpakt. „Geen enkel land heeft ooit zo’n diepgaande justitiehervorming doorgevoerd”, zegt Luigi Soreca, de hoogste EU-diplomaat in Tirana, in zijn kantoor met uitzicht over de stad en de omringende bergen. „Het vergt moed” om die deels uit handen te geven aan de internationale gemeenschap. „Want niets ligt dichter bij het hart van een soevereine staat dan z’n rechterlijke macht”, aldus Soreca. Voor de inzet en de uitvoering moet het Balkanland volgens hem beloond worden.

Albanië wil dolgraag lid worden van de EU, of in ieder geval formeel beginnen met inhoudelijke gesprekken daarover. Volgens de Europese Commissie zijn Albanië en Noord-Macedonië er klaar voor om dezelfde wachtkamerstatus te krijgen die Servië, Montenegro en ook Turkije hebben. De twee landen „hebben hun deel van het werk gedaan. Nu is het tijd dat de EU haar deel nakomt”, zei EU-buitenlandchef Federica Mogherini eind vorige maand.

Deze dinsdag zouden de ministers van Buitenlandse Zaken van de lidstaten daar een besluit over nemen, maar Parijs, Berlijn en vooral Den Haag dreigen hun veto in te zetten. De Tweede Kamer vindt dat Albanië „onvoldoende tastbare resultaten boekt in de strijd tegen corruptie en georganiseerde misdaad”. Albanië wordt net zomin als de magistraten in het beklaagdenbankje het voordeel van de twijfel gegund. De beslissing in Brussel wordt dinsdag vrijwel zeker doorgeschoven naar het najaar.

Lees ook: waarom iedereen zich met het kleine Macedonië bemoeit

In Albanië is begrip voor de ‘uitbreidingsmoeheid’ die heerst in West-Europa. En het besef dat ondanks de belofte van de EU aan de Balkan in 2003 geen enkel land op dit moment in aanmerking komt om de 29ste lidstaat te worden. Maar de angst bestaat dat als de EU Albanië op afstand blijft houden, de politieke motivatie en de publieke steun voor pijnlijke hervormingen afbladdert. „Natuurlijk schonen we de rechterlijke macht op om van Albanië zelf een beter land te maken”, zegt Afrim Krasniqi van het Instituut voor Politieke Studies. „Maar mensen moeten hoop en perspectief hebben, een signaal dat we op de goede weg zijn. In plaats daarvan, veranderen de lidstaten de criteria.” Albanië speelt een voetbalwedstrijd waarbij de goal steeds wordt verplaatst.

Het steekt dat voor toetreding van Noord-Macedonië, dat vorig jaar, binnen de EU meer sympathie bestaat. Als dat land een treedje hoger mag op de toetredingsladder, blijft Albanië achter met Bosnië-Herzegovina en Kosovo, mede-moslimlanden. Religieus fundamentalisme is vrijwel afwezig in Albanië – er lopen meer vrouwen in hotpants dan met een hoofddoek. „Maar ik weet zeker dat dit, met steun uit Turkije, een factor van politieke betekenis kan worden als wij het perspectief op de EU verliezen”, zegt Krasniqi.

Openbare vernedering

Albanië was dertig jaar geleden een van de allerarmste en meest geïsoleerde landen van de wereld. Toen was het modernistische congrespaleis van Tirana het toneel van communistische partijcongressen. Nu, in een stad met hippe horeca en deelfietsen, vinden in de kelder de publieke hoorzittingen van magistraten plaats. In een zaaltje met oranje lambrisering gaat de complete rechterlijke macht publiekelijk door de mangel. De zittingen mogen niet worden opgenomen en trekken op familie van de beklaagde na weinig bekijks, maar worden wel breed uitgemeten door de aanwezige schrijvende pers.

Van de 136 magistraten die tot nu toe voor zo’n verhoor zijn opgeroepen zijn 62 op staande voet ontslagen, meestal omdat ze niet konden verklaren hoe ze als ambtenaar met een salaris van maximaal duizend euro per maand villa’s, appartementen en dikke auto’s hadden kunnen betalen. Nog eens 17 namen voortijdig ontslag om openbare vernedering te voorkomen. Slechts 57 mochten hun baan houden.

Ervaren bestuursrechter

Het mikpunt van vandaag, de ervaren bestuursrechter Kastriot Selita, slaat als een verlegen kind zijn ogen neer en staart naar zijn handen als de verwijten tegen hem worden opgesomd. Anonieme collegarechters beschuldigen Selita ervan dat hij de partner van een politicus bevoordeeld zou hebben: „mogelijke belangenverstrengeling”. Verschillende burgers hebben over hem geklaagd. En „kan de betrokkene uitleggen waarom zijn echtgenote in 2007, voordat zij met hem trouwde, een appartement verkocht waarvan de verkoopprijs discrepantie vertoont met de waarde van een dergelijke oppervlakte destijds?”

De vrouw op onmogelijk hoge hakken over wie het gaat, begint in het publiek driftig te zuchten. Ook haar hele leven wordt hier in het openbaar doorgelicht: van de auto waarin ze rijdt tot de langdurige belastingachterstand die ze pas vereffende toen het screeningsproces van de rechterlijke macht zich aandiende.

Geen enkel land heeft ooit zo een diepgaande hervorming van justitie doorgevoerd.

Luigi Soreca, EU-diplomaat

Bij elke beschuldiging die de commissie niet door eigen onderzoek heeft weerlegd, spreekt deze een vaste disclaimer uit: „De bewijslast om het tegendeel aan te tonen is overgeheveld naar de betrokkene.” In de Albanese keuring worden rechters en aanklagers behandeld als verdachten. En is iedereen schuldig tot het tegendeel bewezen is.

Kastriot Selita verdedigt „altijd in lijn met de wet en de grondwet gehandeld” te hebben. Maar hij moet het ergste vrezen wanneer de Albanese commissie en de Nederlandse rechter die meekijkt deze week het oordeel vellen.

In mei gingen duizenden Albaniërs de straat. In de regio wordt de afgelopen maanden veel gedemonstreerd, maar die eclectische protesten maken nog geen lente

Politieke crisis

Uit peilingen blijkt dat er grote publieke steun is voor het doorlichten van magistraten, maar er klinkt ook kritiek. Wordt om het kankergezwel van corruptie uit de rechterlijke macht te verwijderen niet te veel in gezond vlees gesneden? Zijn sommige ontslagen, of juist goedkeuringen, politiek gemotiveerd? En buigt Albanië niet te diep voor de Europese Unie zonder concrete kans om er echt bij te horen?

De drastische schoonmaak die bedoeld was om het vertrouwen van de Albanese bevolking in de rechterlijke macht te winnen en dichter bij de EU te brengen, dreigt bovendien het tegendeel te bereiken als de onbehandelde zaken zich opstapelen en criminelen vrij spel krijgen. Deze twijfels worden vooral gevoed door politici, die drie jaar geleden nog unaniem instemden met de grondwetswijziging. Het slagen van deze hervorming vormt voor hen namelijk ook een bedreiging. Als Albanië straks een functionerende en schone rechterlijke macht heeft, moet die corruptie elders in de samenleving gaat aanpakken. Vooral door politici die voorheen overal mee wegkwamen te vervolgen en veroordelen.

Rechter Ardian Dvorani praat liever niet over politiek en hij draait zenuwachtig aan zijn trouwring als hem er naar gevraagd wordt. Want, ja, het zijn politici die de rechterlijke macht op dit moment klein houden. „Het probleem is niet dat er te veel rechters worden ontslagen, maar dat er te weinig nieuwe benoemd worden.”

Voorheen werd dat gedaan door het parlement en de president en hadden de meeste rechters dus een politieke kleur. De commissie van – gescreende – rechters die dat vanaf nu moet doen, is lang vertraagd door politieke tegenstanders. Dvorani: „Ik had wel wat verzet verwacht, maar het is gigantisch gebleken. Het zou de hervormingen helpen als de EU zich voor ons zou openstellen. Want als dat niet gebeurt geeft het de tegenstanders van dit proces moed.”

In het vacuüm van Europese besluiteloosheid en de leegloop van het Constitutioneel Hof heeft president Ilir Meta de lokale verkiezingen van eind deze maand voor onbepaalde tijd uitgesteld. Het parlement wil hem daarom afzetten, maar ook dat kan niet zonder functioneel Constitutioneel Hof.

Op dit moment lijkt Albanië precies het politiek instabiele land zonder rechtsstaat dat West-Europese landen afwijzen.