Recensie

Recensie Muziek

Dirigent Bernard Haitink was tot de laatste maat alert, soeverein en onvergetelijk

Afscheidsconcert

Bernard Haitink na afloop van zijn laatste concert in het Concertgebouw Amsterdam.
Bernard Haitink na afloop van zijn laatste concert in het Concertgebouw Amsterdam. Foto Dingena Mol/ANP
    • Mischa Spel

Het Concertgebouw is wel vaker bomvol, maar nu zijn er zelfs rijen stoelen bijgezet. En dan nog moeten er heel veel belangstellenden worden teleurgesteld. Het is dan ook een op voorhand historische middag: het allerlaatste concert van dirigent Bernard Haitink in Nederland, precies 65 jaar na zijn debuut op 19 juli 1954 met hetzelfde Radio Filharmonisch Orkest – waarin hij nog weer eerder als leerling-violist zijn podiumcarrière begon. Een symbolisch, cyclisch afscheid, mét een soevereine kwinkslag. Met pensioen gaan op het toppunt van je kunnen – in plaats van met 65 jaar. Wie doet hem dat na?

Zo’n tweeduizend keer stond Haitink op de bok van het Concertgebouw, waar hij als kind in 1938 zelf ook zijn eerste concert bijwoonde. Daaronder zijn een getelde (ruim) 1.500 concerten met het Koninklijk Concertgebouworkest, waarvan hij chef was tussen 1964 en 1988. En een lastiger te tellen aantal concerten met de vele andere orkesten waarmee hij, al dan niet als chef, lange en warme relaties onderhield; het Radio Filharmonisch, het London Philharmonic, het Chamber Orchestra of Europe – om er een paar te noemen.

Een van de allergrootste dirigenten

Met die orkesten ontwikkelde Haitink zich tot een van de allergrootste dirigenten van deze tijd. Voor generaties muziekliefhebbers de personificatie van wat een dirigent kan zijn: een hypersensitieve mediator tussen die zwarte noten op wit papier en hun onzegbare, oneindig kleurrijke zeggingskracht. Haitinks mooiste concerten – en dat waren er vele – waren evenementen die verstand en gevoel evenredig aanspraken. „Ik had het gevoel dat ik een beetje doodging en daarna weer tot leven kwam”, zei een bezoeker zaterdag met rode ogen na afloop van de intense, volmaakt gebalanceerde uitvoering van Bruckners Zevende symfonieeen van Haitinks lijfstukken.

Lees ook ‘Een leven zonder dirigeren lijkt me vrij miserabel’, een interview met Haitink uit 2017.

Ook de door de Zweedse sopraan Camilla Tilling gezongen prachtliederen van Richard Strauss etaleerden voor de pauze direct waarin Haitink excelleert: orkestrale melodieën die klinken alsof ze gezongen worden; langlijnig en volstrekt natuurlijk. Het intieme Morgen, oorspronkelijk als trouwcadeau gecomponeerd, klonk hier in een sublieme, uitgesponnen lezing (prachtsolo van concertmeester Joris van Rijn) als een veel universelere liefdesverklaring aan het hele leven, met pianissimi die zinderden van weemoedige klankintensiteit.

Bernard Haitink, met het Radio Filharmonisch Orkest, bij het slotapplaus, zaterdagmiddag. Foto Dingena Mol/ANP

Haitink wuifde aangedaan

In de zaal bleef geen mens onaangedaan – juist doordat Haitink zelf tot de laatste maat zo alert en op en top professioneel bleef. Zó oud worden, zo een zaal ontroeren zonder zelf te knakken onder de lading van het naderend afscheid – het was soeverein, voorbeeldig en onvergetelijk.

Pas ver in het acht minuten durende, bulderende slotapplaus, waarin hij nog drie keer werd teruggeroepen en één keer bijna inzakte van inspanning, toonde Haitink een aangedaan wuiven als laatste saluut – en verdween toen uit zicht.

Officieel staat de deur nog op een kier. Vier laatste concerten staan er deze zomer gepland; één in Salzburg, twee in Luzern en één in woonplaats Londen. Daarnaast kan er zomaar een invalbeurt uit de lucht vallen. De kans daarop is miniem, want dirigeren is topsport en gestopt is gestopt. Maar maakt dat uit? Welnee. Laat die potentiële verrassingscomeback vooral de gouden lijst zijn om Haitinks pensioen, vangnet voor de ziel. Muziek was altijd zijn levenselixer. En zij zal dat ook blijven. De legacy is voltooid, maar de muziek klinkt door – in zijn hoofd én dat van zijn luisteraars.

Lees ook ‘Ik heb veel plichtsbesef: zolang het gaat, dirigeer ik door’, een interview met Haitink uit 2009.