Pas als het op Netflix is, telt onrecht echt als onrecht

Misdaadserie Al in 2012 toonde een documentaire hoe vijf zwarte jongens ten onrechte waren veroordeeld voor een verkrachting van een witte vrouw. Veel invloed had die niet. Een Netflix-serie over de zaak maakt nu wel veel los.

Vera Farmiga in de rol van aanklager Elizabeth Lederer en Alex Breaux als haar collega Tim Clements in de Netflix-serie When They See Us.
Vera Farmiga in de rol van aanklager Elizabeth Lederer en Alex Breaux als haar collega Tim Clements in de Netflix-serie When They See Us. Foto AP

Een verkrachtingszaak van dertig jaar geleden, waarvan zeventien jaar geleden de vijf veroordeelden werden gerehabiliteerd na de bekentenis van de echte dader, wat vijf jaar geleden leidde tot een schadevergoeding van zo’n 40 miljoen dollar. Al die jaren konden de twee verantwoordelijke aanklagers hun succesvolle carrière voortzetten. De een ging misdaadromans schrijven met een vrouwelijke aanklager in de hoofdrol, de ander doceerde recht aan een prestigieuze universiteit.

Tot een week geleden. Eerst besloot de uitgever de banden met de succesauteur te verbreken, haar literair agent deed daarna hetzelfde. Woensdag maakte de ander bekend dat zij niet meer zal doceren aan Columbia University. Wat is er ineens gebeurd? Netflix vertoonde een serie over de zaak waarin de vrouwen er beroerd vanaf komen – dat is er gebeurd.

Filmmaker Ava DuVernay (in Nederland vooral bekend als regisseur van Selma uit 2014) dramatiseerde het verhaal van vijf zwarte jongens (14-16 jaar oud) die werden veroordeeld wegens verkrachting en mishandeling van een 28-jarige witte vrouw die was gaan joggen door Central Park, New York, in april 1989. De Central Park Five, zoals ze werden genoemd, hebben steeds volgehouden dat hun bekentenissen tot stand waren gekomen onder druk van de politie. In 2001 erkende een andere man dat hij als 18-jarige de vrouw had verkracht en mishandeld. (Zie kader) De zaak staat sindsdien te boek als een geval van bewuste misleiding door de politie.

Witte psychologie

Het is niet moeilijk de opwinding uit 1989 terug te halen. Kranten volgden de politie trouw bij de berichtgeving over de verkrachting. Journalisten en in tweede instantie maatschappijduiders waren vooral gefascineerd door wat de jongens wel zeiden wat ze deden die avond in het park: wilding, baldadig wezen: ze hadden onderling gevochten, stenen gegooid naar auto’s, mensen lastig gevallen. Het begrip loopt als een rode draad door de artikelen over de zaak, breed uitwaaierend naar beschouwingen over ontspoorde jeugd, over rapmuziek, over cultuur, ras, criminaliteit en verbanden daartussen. Hoogleraar Engelse taal Jean Murley, die op Queensborough community college in New York college geeft over onterechte beschuldigingen, zegt dat „witte psychologie zich vastklampt aan het stereotype van de primitieve zwarte man die uit is op seks met witte vrouwen, en daarbij feiten negeert die het stereotype weerspreken”.

Een Amerikaanse denktank onderzocht destijds de berichtgeving uit vijf kranten en zes tv-zenders in de eerste twee weken na 19 april. ‘Ras’ werd twee keer zo vaak als alle andere mogelijke factoren geopperd bij wijze van verklaring – maar in 80 procent van deze artikelen werd die verklaring vervolgens verworpen. Het meest overtuigd waren de journalisten door het concept van ‘losgeslagen jongeren’. De denktank turfde 185 voorbeelden van een dierenmetafoor, waarbij de jongens vaak als wolven werden afgeschilderd.

Ook in Nederlandse kranten uit die tijd is dat te zien. De correspondent van De Telegraaf schrijft dat de jogger „een gemakkelijke prooi was voor de horde jonge wolven”. In Het Vrije Volk heet het dat „de jonge wolven van Central Park” door ouders en kennissen als brave, verlegen jongens werden omschreven. „En misschien waren ze dat allemaal wel. Thuis. En op school. Maar als deel van een bende kunnen individuen hun braafheid en verlegenheid snel verliezen.” Zo werd de zaak een voorbeeld van „de tuin van terreur die New York in die jaren was”, zoals New York Times-journalist Jim Dwyer achteraf zei in de documentaire The Central Park Five (2012).

De New Yorkse beroemdheid Donald Trump, vastgoedmagnaat, kocht advertentieruimte om voor een herinvoering van de doodstraf in de staat te pleiten naar aanleiding van deze zaak. „Burgerrechten eindigen waar de aanval op onze veiligheid begint.” In een tv-interview zei hij destijds nog: „In deze tijd is het een voordeel om zwart te zijn.”

Publieke woede

Meteen na de eerste vertoning van When They See Us op Netflix, op 31 mei, kreeg de publieke woede tegen de New Yorkse aanklagers Linda Fairstein en Elizabeth Lederer vleugels. Online petities die vroegen om Fairsteins vertrek bij uitgeverij Simon and Schuster, om haar aftreden als bestuurslid bij universiteit Vassar en bij de organisatie voor slachtofferhulp Safe Horizon, en om strafvervolging tegen haar, werden in totaal honderdduizenden keren ondertekend. Op Twitter ging de hashtag #CancelLindaFairstein rond. Alle oude zaken van de voormalige aanklager in de sectie zedenmisdrijven zouden onder de loep moeten worden genomen. En voor de rest was het de gebruikelijke Twitterstorm: ‘FUCK LINDA FAIRSTEIN’ en ‘Linda Fairstein is the fucking devil’. Een twitteraar schreef: „Terwijl iedereen (inclusief ikzelf) geniet van het feit dat de boze racistische heks Linda Fairstein de consequenties van haar daden onder ogen moet zien, mogen we niet vergeten dat haar handlanger Elizabeth Lederer recht doceert op de Columbia University”.

Het doet denken aan het schervengericht na #MeToo-onthullingen. Met een belangrijk verschil: de onthullingen van seksueel geweld en opdringerig gedrag zijn gedaan door journalisten na onderzoek. Soortgelijk onderzoek naar de toedracht van de Central Park Five zaak leidde in 2012 tot de documentaire The Central Park Five van Ken Burns en zijn dochter Sarah, waarin zij de volwassen geworden vijf veroordeelden sprekend opvoeren. Wie de serie en de documentaire bekijkt, ziet min of meer dezelfde lijn: politie en justitie wilden zo graag een dader van de bloedige verkrachting hebben, dat bewijs dat de jongens vrijpleitte, als onbeduidend werd beschouwd. En toch maakte de documentaire veel minder emoties los. Linda Fairstein kreeg vorig jaar nog de eretitel Mystery Writer of the Year toegekend – die overigens na protesten door de organisatie werd ingetrokken. Er was fictie voor nodig om algemene woede te wekken.

Finale zeggenschap

Want fictie ís When They See Us. Evenmin als Ken en Sarah Burns kreeg DuVernay Fairstein te spreken in de voorbereiding op haar serie. Volgens DuVernay wilde Fairstein alleen onder voorwaarden met haar spreken, en kwamen die neer op finale zeggenschap over het scenario. „Je snapt wat mijn antwoord was”, zei DuVernay tegen nieuwssite The Daily Beast. „Ik heb haar niet gesproken.”

Lees ook: Zoenen en drank, eerste Arabische Netflix-serie Jinn zorgt meteen voor ophef

En toch kruipt When They See Us in het hoofd van aanklager Fairstein. We zien haar boos worden als ze met bewijs van de onschuld van de jongens wordt geconfronteerd. We zien haar inpraten op de weifelende Lederer om de wankele zaak, die vooral leunde op de (tegenstrijdige) verklaringen van de jongens, toch vooral voor de rechter te brengen. Nadat ze de serie zag, protesteerde Fairstein in een opinieartikel voor The Wall Street Journal tegen haar portret. Ze wees op onwaarheden in het script, zoals het feit dat ze in de serie in het politiebureau wordt geplaatst in de vroege uren van 20 april, de dag na de verkrachting, en dat ze daar als een evil mastermind valse getuigenissen orkestreert. „Ik was er pas de volgende avond.” Haar advocaat sprak tegenover de pers van „gefabriceerde sensatiezucht”.

Het lijkt erop dat juist de eendimensionale tegenstelling tussen enerzijds de volkomen onschuldig voorgestelde jongens en de liefdevolle familieleden om hen heen, en de ambitieuze aanklagers anderzijds de overtuigingskracht op een groot publiek heeft die de documentaire van Burns miste. „Ik ben eerlijk gezegd nogal chagrijnig dat de gefictionaliseerde versie van de gebeurtenissen zoveel meer aandacht heeft gekregen dan de documentaire”, zegt hoogleraar Jean Murley. Zij laat de film van vader en dochter Burns elk jaar aan haar studenten zien, voornamelijk zwarte jongeren. „De serie heeft in de echte wereld een effect gehad dat de documentaire had verdiend.”