Ondanks komst FVD weinig verandering in provinciebesturen

Coalitievorming provincies In bijna alle provincies zijn de formaties voltooid. Forum voor Democratie doet bijna nergens mee. Waar lag het aan? Niet aan de provincie.

Bertie Steur, bekend door haar deelname aan Boer zoekt Vrouw en Expeditie Robinson, wordt lid van de Provinciale Staten van Zeeland.
Bertie Steur, bekend door haar deelname aan Boer zoekt Vrouw en Expeditie Robinson, wordt lid van de Provinciale Staten van Zeeland. Foto ANP / Jonas Roosens

„Wij zijn er klaar voor”, klonk het op de avond van de Provinciale Statenverkiezingen bij Forum voor Democratie. Het waren de woorden van Henk Otten, toen nog de grote man naast partijleider Thierry Baudet: penningmeester, bestuurslid, gedoodverfd fractievoorzitter in de Eerste Kamer. Klaar, wilde hij zeggen, om te besturen.

Het liep anders. Niet alleen zakte Otten uit het hart van de partij weg naar de achterste bankjes in de senaat. Zijn partij slaagde er in de afgelopen maanden evenmin in de hoge verwachtingen – van nul naar 86 zetels – te vertalen naar bestuurlijke macht.

Effect op de formatie had de winst van FVD wel. Overal duurden de onderhandelingen ongebruikelijk lang. Waar de meeste provincies in voorgaande jaren na anderhalve maand klaar waren, presenteerden Drenthe en Groningen dit jaar pas na ruim acht weken als eerste hun colleges. Nu, na drie maanden, zijn twee provincies nog steeds niet aan formeren toe.

Flevoland krijgt na een geklapte poging met Forum nu waarschijnlijk een coalitie zonder die partij. Zuid-Holland is helemaal terug bij af, nadat een formatiepoging met FVD, VVD en CDA deze week definitief strandde. Ook daar lijkt de rol van Forum uitgespeeld.

Het is de paradox van de flanken: de winst van Forum en de algehele versplintering duwen de formerende partijen naar het midden. VVD, CDA en PvdA doen ieder mee in tien van de elf colleges die nu (inclusief Flevoland) zijn aangekondigd. Van die partijen is vooral de terugkeer van de PvdA als vaste kracht in het bestuur opvallend, na groot verlies in 2015.

De versplintering is ook af te lezen aan de grootte van de coalities en colleges. Zo wordt Groningen straks door zes partijen bestuurd en krijgen veel provincies er extra gedeputeerden bij. In de negen provincies waar een nieuw college al is gepresenteerd, stijgt hun aantal van 44 naar 60. Een andere trend: het aandeel vrouwen daalt in de besturen van die provincies licht, van 29,5 naar 25 procent.

Niet alle partijen profiteren van de grote coalities. De SP, die vier jaar geleden nog toetrad tot zes colleges, koerst nu op nul.

En dan is er FVD, dat in drie provincies de grootste werd, maar alleen in Limburg op het pluche belandt.

Niet meer doen dan afgesproken

Aan de inhoud lijkt het niet te hebben gelegen. Het ambitieuze klimaatbeleid waartegen Forum zich in de campagne zo hevig verzette, is in de meeste provinciale coalitieprogramma’s zo goed als afwezig. Draagvlak is in vrijwel alle akkoorden hét toverwoord. Allemaal willen de colleges zich aan geldende afspraken houden. Lees: maar vooral ook niet meer dan dat.

Het nieuwe college in Zeeland wil bijna nergens (grote) windmolens toestaan: alleen op land dicht bij elkaar en op zee buiten de twaalfmijlszone en visgronden. Noord-Brabant heeft het over „een tempo dat Brabant past”. Gelderland, waar GroenLinks voor het eerst meebestuurt, gaat niet verder dan de „gemaakte afspraken”. In Overijssel worden de plekken waar windmolens en zonneparken mogen komen beperkt, om het landschap te beschermen. „Overijssel blijft de ‘Tuin van Nederland’”, schrijven de partijen.

„Als ik dit akkoord zie”, zegt Johan Almekinders, FVD-fractievoorzitter in Overijssel, „dan denk ik: daar had ik ook mijn handtekening onder kunnen zetten.”

Het is de opvallende uitkomst van een verkiezingsstrijd waarin klimaat meer dan ooit een thema was. Het beleid in de akkoorden ademt vooral continuïteit. Geen grote nieuwe plannen of blokkades, maar voorzichtig verder met eerder gemaakte afspraken, om burgers niet te verliezen.

Alleen in Groningen, Utrecht en Noord-Holland zijn de plannen ambitieuzer: daar willen de colleges wel extra windmolens overwegen. Al geldt dat in die laatste provincie alleen voor de regio Amsterdam, waar het stadsbestuur al langer popelt om nieuwe molens neer te zetten. In de rest van de provincie verandert het beleid niet.

Opvallend is ook de nadruk die de provinciale coalities leggen op de rol van „innovatie” en „nieuwe technieken” in de energietransitie, iets waarop ook FVD voortdurend hamert. De nieuwe besturen bepleiten onderzoek naar waterstof, acqua- of geothermie of thorium, al hebben provincies hierover weinig beslissingsmacht. Zeeland wil mogelijk de kerncentrale van Borssele langer openhouden.

Ondanks die beloofde vernieuwingsdrift regeert continuïteit in de praktische aanpak, zoals wel vaker in de provinciepolitiek. In Drenthe is het zelfs vrijwel dezelfde groep gedeputeerden met dito portefeuilles die de komende jaren gaat besturen: alleen GroenLinks is nieuw.

Zorgen in Den Haag en de achterban

Zeg niet dat ze het niet geprobeerd hebben, FVD en de andere partijen. Informateurs deden hun best de nieuwkomer aan tafel te krijgen. Bijna geen enkele partij wilde Forum al vooraf uitsluiten.

Andersom zette Forum zelf ook serieus in. Sprekende namen zonder band met de partij mochten de verkenningen leiden: Hans Wiegel in Zuid-Holland, Annemarie van Gaal in Flevoland. De campagnetaal werd ingeruild voor concessies. Windmolens afbreken of afspraken inslikken was niet aan de orde, lieten de FVD-lijsttrekkers hun collega’s weten. „Het was de beleefde koffie en thee al lang voorbij”, concludeerde CDA’er Sander de Rouwe na de eerste informatieronde in Friesland.

Die voorbereiding kreeg een serieus vervolg. In Overijssel had Forum al een gedeputeerde naar voren geschoven en in Zuid-Holland gunde een Statenlid van FVD bij de Eerste Kamerverkiezingen een cruciale stem aan de SGP, die daardoor een extra restzetel in de senaat behaalde. „Een investering van Forum in de samenwerking”, meende SGP-leider Van der Staaij.

Toch ging het mis.

In Friesland en Noord-Brabant trok FVD zich onverwachts terug: Forum is flexibel en soms wispelturig

Soms stapte FVD zelf uit de gesprekken, zoals in Friesland en Noord-Brabant. In Overijssel, Flevoland en Zeeland was het de PvdA die zich in het bestek van één week tijd terugtrok uit de onderhandelingen met FVD, onder druk van Den Haag en de achterban. In Zuid-Holland strandde eerst een poging van FVD, VVD en CDA met ChristenUnie/SGP. Een nieuwe coalitie, zonder ChristenUnie maar met SGP en 50Plus, stuitte op bezwaren van het CDA.

De partij die door niemand werd uitgesloten, blijkt zo in de praktijk toch geen partner als alle andere. Zelfs in Limburg, waar FVD wél een gedeputeerde krijgt, vertegenwoordigt het college in naam niet één coalitie maar alle partijen, een vondst die de progressieve vleugel binnen de CDA-achterban moet bezweren.

In de elf andere provincies wacht de Statenleden van FVD een plek buiten het college. „Constructief oppositie voeren” wordt het devies, zegt Overijsselaar Johan Almekinders. „Niet op de PVV-manier.”