Opinie

OM en FIOD, stop met schenden van het verschoningsrecht

Bij fraudeonderzoeken belandt e-mailverkeer tussen advocaten en hun cliënten stelselmatig in de systemen van opsporingsambtenaren, schrijft . Een zorgelijke en oncontroleerbare praktijk.

De FIOD en het OM hebben moeite met het beroepsgeheim van advocaten, vooral in fraude-onderzoeken. Bedrijven en advocaten zouden veel te vaak een beroep doen op hun verschoningsrecht, en zo voor vertraging van de opsporing zorgen. De procedures zouden onwerkbaar zijn, zo klaagden FIOD en OM in NRC (Beroepsgeheim remt fraudezaken, 7/6).

Dat hebben we vaker gehoord. Nog maar enkele jaren geleden zijn de regels en de procedures rond het beroepsgeheim na vergelijkbare kritiek zelfs aangepast. Zaken in het verschoningsrecht worden tegenwoordig versneld afgehandeld. In algemene zin is dat een verbetering. Dat de nieuwe regeling schromelijk tekort zou schieten, is niet gebleken.

Het pleidooi van FIOD en OM voor ‘effectievere procedures’ zal gericht zijn tot de politiek. Op het ministerie van Justitie wordt gewerkt aan een nieuw Wetboek van Strafvordering. De beoordeling of het verschoningsrecht van toepassing is, komt volgens de huidige voorstellen nadrukkelijker bij de rechter-commissaris te liggen. FIOD en OM worden juist op grotere afstand geplaatst. Dat zien zij natuurlijk liever anders geregeld, vandaar de recente lobby.

Lees ook deze reacties op het pleidooi van FIOD en OM: Corruptiezaak tegen Shell loopt volgens juristen onvermijdelijk vertraging op

Het is geen nieuws dat het verschoningsrecht grenzen stelt aan opsporingsbevoegdheden. Het is ook geen nieuws dat dit opsporingsambtenaren zal blijven frustreren. In ons rechtssysteem is uitsluitend de rechter aangewezen om een beroep op het verschoningsrecht te toetsen. FIOD en OM behoren dat te respecteren. Het echte nieuws is dat FIOD en OM dat niet doen. In de praktijk hebben zij een werkwijze ontwikkeld om het verschoningsrecht systematisch te doorbreken. Dat gebeurt niet openlijk, maar achter de schermen. Het is pas recent aan het licht gekomen in een civiele procedure tegen de Staat. Daarin eisten advocaten van kantoor Stibbe dat FIOD en OM openheid verschaffen en verantwoording afleggen over hun omgang met het verschoningsrecht.

Complete e-mailboxen

De praktijk is als volgt. FIOD en OM plegen e-mailcorrespondentie tussen advocaten en cliënten gewoon in beslag te nemen. Dit is standaard in grote onderzoeken, waar complete e-mailboxen worden gekopieerd en meegenomen voor onderzoek. Het gebeurt ook heimelijk, door middel van vorderingen aan service providers, die hun klanten daar niets over mogen vertellen. De advocaat-cliënt-correspondentie wordt vervolgens uitgefilterd, gelezen en beoordeeld door – jawel – FIOD en OM.

Dat is inderdaad behoorlijk onvoorstelbaar. FIOD en OM presenteren zelf graag als ‘waarborg’ dat de personen die deze beoordeling uitvoeren, geen deel uitmaken van het onderzoeksteam. Die personen worden ‘geheimhouder-functionarissen’ genoemd. Maar dat houdt uiteraard niets in, want het zijn en blijven opsporingsambtenaren. Niemand wordt gerustgesteld door de wetenschap dat slechts de collega’s van de onderzoekers de advocaat-cliënt-correspondentie hebben gelezen. Elke opsporingsambtenaar die inhoudelijk kennis neemt van gegevens die onder verschoningsrecht vallen, schendt dat fundamentele recht.

De gegevens waarvan wordt vastgesteld dat zij onder het verschoningsrecht vallen, zouden vervolgens onmiddellijk moeten worden vernietigd. Dat staat in de wet. In de praktijk gebeurt het niet. FIOD en OM menen namelijk dat het wel voldoende is dat zij die gegevens ‘ontoegankelijk maken’ voor het onderzoeksteam. Dat betekent dus dat die gegevens apart worden opgeslagen in de computersystemen van FIOD en OM. Het betekent ook dat die gegevens te allen tijde weer toegankelijk gemaakt kunnen worden, indien en zodra het opsporingsapparaat daar een aanleiding of rechtvaardiging voor vindt. In de praktijk gebeurt dat ook.

Steeds omvangrijkere database

Doordat FIOD en OM gegevens waarop het verschoningsrecht rust niet vernietigen, maar bewaren, beschikken zij feitelijk over een steeds omvangrijker database van verschoningsgerechtigde gegevens. De geheimhouder-functionarissen hebben tijdens hun leeswerk de potentieel verschoningsrechtigde stukken nauwkeurig geadministreerd in excel-sheets, zo bleek uit de gevoerde procedure. De database is daardoor zeer inzichtelijk voor wie daar later nog eens in zou willen.

Dit is het echte nieuws. Zorgelijk en verontrustend. Wie vertrouwelijk per e-mail communiceert met zijn advocaat, moet er ernstig rekening mee houden dat zijn communicatie zal worden ingezien en opgeslagen in de systemen van FIOD en OM. Daar zullen cliënten en advocaten tot nu toe niet op bedacht zijn geweest.

Zij zullen er ook nooit iets van hebben kunnen merken, omdat dit niet blijkt uit het strafdossier. De beschreven praktijk laat daarin immers geen sporen na en zal dus niet ter discussie komen in de rechtszaal. Het is verborgen onrecht, oncontroleerbaar en vergelijkbaar met het heimelijk tappen van telefoongesprekken tussen advocaten en cliënten. Maar het heimelijk inzien, administreren en bewaren van e-mailcommunicatie tussen advocaten en cliënten is nog kwalijker, omdat het systematisch plaatsvindt.

Evident onrechtmatig

De recente oproep om ten faveure van FIOD en OM te streven naar ‘effectievere procedures’ rondom het verschoningsrecht, is dus bijzonder misplaatst. De aandacht zou zich volledig moeten richten op de zelfbedachte, vrijwel onzichtbare werkwijze van FIOD en OM. Die is evident onrechtmatig, maar kan slechts in zeer uitzonderlijke gevallen worden getoetst door een rechter, zoals in de eerder aangehaalde civiele procedure. Die procedure kan echter nog jaren voortslepen, omdat FIOD en OM niet vrijwillig meewerken aan de waarheidsvinding.

Intussen blijft het probleem bestaan, diep weggestopt in de digitale systemen van FIOD en OM. Zonder dwang zal hierover geen openheid worden verschaft, hoewel iedereen zou moeten weten wat hier gebeurt. Deze misstand rechtvaardigt een parlementaire enquête.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.