Niemand zegt oorlog te willen, maar verdere escalatie dreigt

Iran en de VS Op een van de drukste zeeroutes ter wereld nemen de spanningen toe nu Iran er door de VS van wordt beschuldigd tankers te hebben aangevallen. Hebben de Amerikanen een casus belli – en vijf andere vragen.

Een blusboot van de Iraanse marine probeert een brand te blussen die ontstond na een explosie op de Noorse tanker Fort Altair, donderdag. De foto is verspreid door het Iraanse persagentschap Tasnim.
Een blusboot van de Iraanse marine probeert een brand te blussen die ontstond na een explosie op de Noorse tanker Fort Altair, donderdag. De foto is verspreid door het Iraanse persagentschap Tasnim. Foto TASNIM NEWS / AFP

In een van de meest instabiele regio’s ter wereld kan één maritiem incident al voor grote spanning zorgen. Een dubbele aanslag op twee tankerschepen in de Golf van Oman deed donderdag wereldwijd alarmbellen afgaan. De Verenigde Staten beschuldigen de Iraanse Revolutionaire Garde ervan de twee tankers te hebben aangevallen. Iran ontkent stellig en zegt dat VS de internationale gemeenschap probeert op te zetten tegen het land.

Het incident joeg de mondiale olieprijs meteen omhoog. De smalle Straat van Hormuz, die uitmondt in de Golf van Oman, is een van de drukst bevaren zeeroutes ter wereld. Circa een vijfde van de wereldwijde olie-afname passeert hier.

  1. Wat weten we over het incident?

    Donderdagochtend vonden explosies plaats op de Kokuka Courageous en de Front Altair, twee tankers met respectievelijk methanol en nafta als lading. Het vuur op beide schepen kon geblust worden en hun bemanningen bleven, op één lichtgewonde na, ongedeerd. Het Nederlandse baggerbedrijf Boskalis is door verzekeraars gecontracteerd om de geëvacueerde, nu stuurloos ronddobberende schepen veilig op te brengen naar een haven.

    De situatie in de zee-engte is gespannen sinds de VS zich mei 2018 eenzijdig terugtrokken uit het kernverdrag dat de internationale gemeenschap in 2015 sloot met Iran. Hieronder staakte het land zijn uraniumverrijking in ruil voor verlichting van westerse sancties. Hoewel Iran het verdrag naleefde, stapte de regering-Trump er uit. Daaropvolgend stelde Washington stapsgewijs strenge sancties in die de voor Iran cruciale olie-export platleggen. Iraanse topfunctionarissen hebben meermaals gedreigd de zeestraat te blokkeren als vergelding.

    Vorige maand werden al vier schepen aangevallen met kleefmijnen even buiten Fujairah, een haven van de Verenigde Arabische Emiraten. Haviken in de regering-Trump wezen daarop beschuldigend naar Teheran en dreigden met oorlog. Nadat Iran raketten verwijderde van patrouilleschepen in het gebied, ebde internationaal vrees voor een gewapend treffen weg.

    Dit nieuwe incident vond plaats terwijl de Japanse premier Abe een bezoek bracht aan Teheran in een poging te bemiddelen tussen beide landen. Een van de aangevallen tankers heeft een Japanse eigenaar.

  2. Welke bewijzen voeren de VS aan voor een Iraanse rol bij dit nieuwe incident?

    Het Amerikaanse leger gaf een korrelige zwart-wit-video vrij die zou tonen hoe Iraanse gardisten met hun patrouilleboot bij de Kokuka Courageous varen, na de explosies. Vervolgens zouden ze een niet-geëxplodeerde kleefmijn van de romp verwijderen. De authenticiteit van deze video, genomen vanuit een legervliegtuig, kon niet onafhankelijk worden vastgesteld. Volgens buitenlandminister Mike Pompeo „is het de inschatting van de VS dat de Islamitische Republiek Iran verantwoordelijk is voor deze aanvallen”.

    De VS beschuldigen Iran ervan een kwalijke rol te spelen in de regio. Pompeo somde een lijst aanslagen op waarvoor Iran verantwoordelijk zou zijn. Daaronder ook een bomaanslag in Afghanistan waarbij eind mei onder anderen vier Amerikaanse militairen gewond raakten. Algemeen wordt aangenomen dat niet Iran, maar de Talibaan die pleegden.

  3. Hoe reageert Iran op die beschuldiging?

    Iran ontkent in alle toonaarden dat het achter de aanslagen zit. De Iraanse missie bij de VN in New York noemde de Amerikaanse beschuldigingen „ongegrond” en „Iranofoob”. President Hassan Rohani beschuldigde de VS er op zijn beurt van een „ernstige bedreiging voor de stabiliteit in het Midden-Oosten” te zijn, terwijl minister van Buitenlandse Zaken Javad Zarif zei dat de Amerikanen „geen snipper van feitelijk bewijs” hadden geleverd.

  4. Kan Iran desondanks achter de aanslagen hebben gezeten?

    Net als de regering-Trump is het Iraanse bewind niet in zijn eerste leugen gestikt. Juist de marine van de Revolutionaire Garde beschikt over veel van zulke kleinere, wendbare boten zoals het witte vaartuig in de Amerikaanse legervideo.

    Grote vraag is: waarom zou Iran een dergelijke actie uitvoeren, op zo’n gevoelig moment in de betrekkingen met de buitenwereld? Hoewel het gissen blijft naar een antwoord, is denkbaar dat Iran zo de Amerikanen en hun bondgenoten wil laten zien dat niet met het land valt te sollen en dat het de mondiale oliemarkt kan ontregelen, als het wil. Dit op een moment dat Irans eigen olie-uitvoer door alle Amerikaanse sancties is gereduceerd tot minder dan een vijfde van wat het vorig jaar nog was.

    Ook denkbaar is dat Iraanse haviken door de spanning op te voeren met dit soort aanslagen, willen garanderen dat er geen nieuwe onderhandelingen met de VS en andere westerse landen op gang komen. De Japanse premier Abe was donderdag immers mede in Teheran om het klimaat voor eventueel nieuw overleg te peilen.

    Dit alles blijft speculatie. In theorie is ook denkbaar dat de aanslagen het werk waren van Irans vijanden om het land in diskrediet te brengen.

  5. Hoe reageert de rest van de internationale gemeenschap?

    De ministers van Buitenlandse Zaken van Saoedi-Arabië (Irans grote regionale rivaal) en van Groot-Brittannië zeiden ervan uit te gaan dat de Amerikaanse beschuldigingen kloppen. De Verenigde Arabische Emiraten, ook een vijand van Iran, spraken van „een gevaarlijke escalatie”. De Europese Unie riep evenals China op tot terughoudendheid van alle partijen. Japan liet weten dat het geen plannen heeft om militaire versterkingen te sturen naar de Golf wegens de aanslag op een Japans schip. Op verzoek van de VS kwam de VN-Veiligheidsraad donderdag bijeen voor besloten overleg. VN-secretaris-generaal António Guterres verklaarde dat de wereld zich geen „grote confrontatie in de Golfregio” kan permitteren.

  6. Kunnen de VS dit incident aangrijpen als casus belli voor een oorlog tegen Iran?

    Zowel president Trump als het Iraanse leiderschap heeft de afgelopen weken uitdrukkelijk verklaard niet uit te zijn op oorlog. Tegelijkertijd hebben Trump en zijn belangrijkste adviseurs, de haviken Pompeo en nationale veiligheidsadviseur John Bolton, bij herhaling gezegd dat de VS keihard zouden terugslaan in het geval van Iraanse agressie.

    Nu Iran mogelijk al twee keer betrokken is geweest bij geweldsincidenten in de Golf, zou Trump in de verleiding kunnen komen een militaire klap of tikje uit te delen om de eigen geloofwaardigheid te behouden. Daarop zou Iran dan vermoedelijk weer willen reageren, waarna het conflict snel zou kunnen escaleren. De twee landen spelen dus hoog spel, maar echte escalatie zou in geen van beider belang zijn.