‘Dit soort jongens kan vastlopen in het systeem’

TBS Max (35) kreeg als 17-jarige tbs opgelegd voor zedendelicten die hij ontkende. Vervolgens kwam hij er bijna niet meer van af.

Beelden uit de documentaire Max, een leven in tbs. Rechts: Max direct na zijn vrijlating uit de Oostvaarderskliniek in Almere .
Beelden uit de documentaire Max, een leven in tbs. Rechts: Max direct na zijn vrijlating uit de Oostvaarderskliniek in Almere . Beeld: Doxy.

Het eerste wat Max deed na bijna veertien jaar opsluiting in tbs-klinieken was de natuur in trekken. De Oostvaardersplassen. De vogels horen fluiten, de wind horen ruisen. Toen hij daarna met de bus naar zijn moeder wilde, kwam hij erachter dat de strippenkaart niet meer bestond. „OV-chipkaart? Ik had geen idee.”

Max, hij is nu 35, vertelt erover in zijn tweekamerwoning in het oosten van het land. Hoewel directe buren zijn verleden kennen, wil hij liever niet met zijn woonplaats in de krant. Zijn achternaam is bekend bij de redactie. In de huiskamer staat een box met een Nijntjekleed erin voor zijn dochter (bijna anderhalf). Op tafel ligt een zwart petje waar ‘cipier’ op staat. Max mist een voortand.

Hij was zeventien, nog niet volwassen, toen hij tbs (opsluiting en gedwongen behandeling) kreeg opgelegd, voor twee pogingen tot aanranding en diefstal van autosleutels. En hij was op vier dagen na 31 toen hij vrij kwam. Tijdens zijn opsluiting werd Volkert van der G., de moordenaar van politicus Pim Fortuyn veroordeeld en kwam na twaalf jaar celstraf weer vrij.

Een van de redenen voor zijn lange opsluiting was dat Max ontkende pogingen tot aanranding te hebben gedaan. Volgens de psychiater die adviseerde volwassen tbs op te leggen aan de 17-jarige waren er redenen om „meerderjarigenstrafrecht toe te passen”. Hij schreef: „Er is sprake van ernstige problematiek temeer omdat hij welke problematiek dan ook ontkent.”

De pogingen tot aanranding betroffen een volwassen vrouw die betast is op de fiets en een achtjarig jongetje dat meegelokt is en bedreigd met misbruik. Eerder zou hij ook andere vrouwen hebben lastiggevallen, maar vanwege zijn leeftijd (15 en 16) kreeg hij daar geen straf voor.

Max bekende de diefstal van de autosleutels („we verveelden ons”) maar de zedenfeiten ontkende hij, volhardend. En hij spreekt ook tegen dat hij überhaupt „problemen met seksualiteit” heeft. Wat er aan bewijs lag tegen Max wordt uit het arrest van destijds niet helemaal duidelijk. Maar vast staat wel dat de destijds zestienjarige Max door de achtjarige in een bus is aangewezen als de man die hem eerder had meegelokt en gedreigd had zijn piemel „tussen de billen” te stoppen.

Bij de strafoplegging speelde ook mee, blijkt uit het arrest van het hof, dat Max geen onbeschreven blad was. Hij had al jong gedragsproblemen, liep weg van huis en was veroordeeld voor brandstichting.

Longstay

Max ontkent de aanrandingen tot op de dag van vandaag en vindt dat hij veel te lang is vastgehouden. Zijn advocaat Jan-Jesse Lieftink vindt dat zélfs als Max het wel heeft gedaan, hij te lang heeft vastgezeten. „Als hij binnen het jeugdstrafrecht was berecht had hij hoogstens enkele maanden jeugddetentie gekregen.” Hij noemt het verhaal van Max „een schrikbeeld voor andere verdachten die tbs kunnen krijgen”.

Maandag zendt BNNVara een documentaire van Roy Dames en Jos Driessenuit over Max en zijn tijd in tbs-klinieken. Daarin wordt de vraag gesteld of tbs geschikt is voor veroordeelden als die het vermeende delict of hun stoornis ontkennen en zich verzetten tegen behandeling.

Dit soort jongens kan vastlopen in het tbs-systeem, zegt Lieftink. „Wie geen vooruitgang boekt in de behandeling mag niet op verlof. En wie niet op verlof gaat, komt niet uit de tbs.” Max dreigde op enig moment zelfs in de longstay terecht te komen, waar je tot je dood vast kunt zitten. Volgens Lieftink werd daar alleen vanwege zijn jonge leeftijd van afgezien.

Hoeveel jongens die hun delict ontkennen en behandeling weigeren zitten in tbs-klinieken? Lieftink, als advocaat gespecialiseerd in tbs, zegt dat hij er vier of vijf onder zijn cliënten heeft. Hij ziet dat zij gemiddeld veel langer tbs houden. Psychiater en oud-directeur van de Mesdagkliniek Hjalmar van Marle schat dat elke tbs-kliniek in Nederland wel vier à vijf van dit soort jongens in huis heeft. Er zijn elf tbs-klinieken in Nederland.

Lees ook het verhaal van Erik, die zes jaar in tbs zat en toen geen stoornis bleek te hebben.

Hoe ga je als kliniek om met tbs’ers die zich verzetten? Van Marle raadde behandelaars altijd aan een ontkenning van stoornis of delict „laconiek” te benaderen. „Je kunt wel blijven zeggen: je bent veroordeeld dus je hebt het gedaan, maar je kunt ook over andere zaken het gesprek aangaan, een relatie opbouwen, dan kom je via een omweg vaak wel bij het onderwerp dat je wilt bespreken.”

Max ziet nu wel in dat hij „strontvervelend” was in de tbs-klinieken. Maar het maakte hem woedend dat hij veroordeeld is voor iets waarvan hij zegt dat hij het niet heeft gedaan. En dat hij behandeld moest worden voor een stoornis die hij naar eigen zeggen niet heeft. „Een arm die niet gebroken is, kun je niet helen.”

Zijn verzet in de kliniek uitte zich onder meer in vernieling, ruzie zoeken en weigeren bevelen uit te voeren. Daarnaast knoopte hij een relatie aan met een behandelaar (zij is daarvoor veroordeeld) en spuugde op een ander toen ze een telefoontje van Max met zijn vader wilde beëindigen. Dit soort gedrag bracht hem geregeld in de isoleercel. Ook werd hij van de ene naar de andere kliniek verplaatst als er weer een zogenoemde ‘behandelimpasse’ was ontstaan. Toen een van de klinieken het toch aandurfde hem verlof te geven (voor tandartsbezoek) ging Max er meteen vandoor. Dat betekent automatisch: een jaar geen verlof. Max: „In het begin zag ik alle medewerkers als verlengstuk van justitie. Het heeft jaren geduurd voordat ik zag dat de mensen achter de uniformen verschilden.”

Hoe is Max uiteindelijk toch vrijgekomen? Om te voorkomen dat een kliniek tunnelvisie ontwikkelt maken elke vier jaar (vroeger was dat zes) een onafhankelijke psychiater en een psycholoog een rapport op over een patiënt. Lieftink: „De psychiater die Max het laatst zag, heeft echt zijn nek uitgestoken.” Kort samengevat concludeerde die volgens de advocaat: Max gaat zijn verzet niet opgeven, hij zit al sinds heel jonge leeftijd vast, laten we eens proberen hoe hij zich gedraagt in vrijheid. En, niet onbelangrijk, hij schatte het risico op herhaling in als laag.

Lieftink: „De rechters die Max op dat moment moesten beoordelen zagen natuurlijk ook wel dat de duur van de straf inmiddels niet meer echt in verhouding stond tot het delict, en die zijn daarin meegegaan.” Ook zij staken hun nek uit, want als Max na zijn vrijlating toch de mist ingaat (een ex-tbs’ er wordt op dit moment verdacht van moord in Lelystad) staat hun naam onder de vrijlating.

Volgens het boekje

In de periode waarin Max onder toezicht van de reclassering buiten de muren mocht verblijven, gedroeg hij zich, in tegenstelling tot in de kliniek, volgens het boekje. Binnen een jaar is de tbs daarna geheel beëindigd. Dat is vier jaar geleden.

Samen met Lieftink geeft Max lezingen, aan officieren van justitie, rechters en studenten. Maar hij leeft bepaald niet happily ever after. Hij lijdt aan PTSS, heeft stress- en slaapproblemen door de jarenlange opsluiting, vooral door de nachten in de isoleer. Hij staat vaak midden in de nacht op om zeker te zijn dat de politie zich niet voor zijn huis aan het opstellen is voor een inval. Ook overdag is hij op zijn qui-vive: „Als een kind mij de weg vraagt, loop ik snel door. Stel je voor dat het kind me ergens van beschuldigt. Niemand zal me geloven als ik ook dat ontken.”

Hij leeft van de bijstand (947 euro per maand) nadat hij twee banen heeft geprobeerd. „Ik wil graag mijn eigen geld verdienen maar toen ik bijvoorbeeld bij Zeeman werkte, viel ik kilo’s per week af. Mijn baas zei: ‘Ik ben tevreden maar jij gaat hieraan onderdoor’.”

Psychiater Hjalmar van Marle – zelf is hij niet betrokken geweest bij de behandeling van Max – noemt zijn verhaal „tragisch”, maar benadrukt dat de lange opsluiting een gevolg is van Max’ houding in de klinieken. Hij sluit niet uit dat „de structuur van het leven in de tbs-instellingen” Max toch heeft gevormd ook al is hij nauwelijks behandeld. „Het jarenlang leven in zo’n starre monotone omgeving, waarbij je al je intelligentie gebruikt om je behandelaars te slim af te zijn, voegt iets toe aan vaardigheden, zoals zelfbeheersing en planningsvermogen”. Max denkt van niet.

Maandag zendt BNNVARA de documentaire van producent DOXY ‘Max, een leven in tbs’ uit, NPO 2, 20.25 uur. Met aansluitend een nabespreking over de dilemma’s rond tbs.